Εισαγωγή
Η ουδετερότητα – που ορίζεται ως η νομική κατάσταση ενός κράτους το οποίο απέχει από κάθε συμμετοχή σε πόλεμο μεταξύ άλλων κρατών, τηρεί στάση αμεροληψίας έναντι των εμπολέμων, και αναγνωρίζεται ως τέτοια από τα εμπόλεμα μέρη – είναι εξαιρετικά σημαντική για τα Ηνωμένα Έθνη, ώστε να διατηρούν την εμπιστοσύνη και τη συνεργασία όλων των πλευρών, και να μπορούν να δρουν με ανεξαρτησία και αποτελεσματικότητα, ειδικά σε πολιτικά ευαίσθητες καταστάσεις.
Καθώς το Άρθρο 2 του Χάρτη του ΟΗΕ υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να επιλύουν τις διαφορές τους με ειρηνικά μέσα και να απέχουν από την απειλή ή χρήση βίας στις μεταξύ τους σχέσεις, η Γενική Συνέλευση επανέλαβε αυτές τις υποχρεώσεις με το ψήφισμα 71/275.
Το ψήφισμα υπογράμμισε επίσης ότι οι εθνικές πολιτικές ουδετερότητας ορισμένων κρατών μπορούν να συμβάλουν στην ενίσχυση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας, και να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη αμοιβαία επωφελών σχέσεων μεταξύ των χωρών του κόσμου.
Αναγνωρίζοντας ότι οι παραπάνω πολιτικές αποσκοπούν στην προώθηση της προληπτικής διπλωματίας, η οποία αποτελεί βασική λειτουργία του ΟΗΕ και κεντρικό ρόλο του Γενικού Γραμματέα, η Γενική Συνέλευση αποφάσισε να καθιερώσει την 12η Δεκεμβρίου ως Διεθνή Ημέρα Ουδετερότητας, και κάλεσε για τη διοργάνωση δράσεων ευαισθητοποίησης του κοινού ως προς τη σημασία της ουδετερότητας στις διεθνείς σχέσεις.
Ιστορικό
Σε περιόδους πολιτικής έντασης και κλιμακούμενων κρίσεων, είναι εξαιρετικά σημαντικό να προασπίζονται οι αρχές της κρατικής κυριαρχίας και ισότητας των κρατών, της εδαφικής ακεραιότητας, της αυτοδιάθεσης των λαών και της μη παρέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις άλλων κρατών. Παράλληλα, πρέπει να ενισχύεται η ειρηνική επίλυση διαφορών, κατά τρόπο που να διαφυλάσσεται η διεθνής ειρήνη και ασφάλεια.
Φωτογραφία: UN Photo / Fan Xiao
Η πολιτική ουδετερότητας συμβάλλει καθοριστικά στην ενίσχυση της ειρήνης τόσο σε τοπικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο, και ενισχύει την ανάπτυξη ειρηνικών, φιλικών και αμοιβαία επωφελών σχέσεων μεταξύ των κρατών.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η ουδετερότητα, ως βασική προϋπόθεση για την έναρξη ειρηνικών διαπραγματεύσεων, συνδέεται άρρηκτα με τα εργαλεία της προληπτικής διπλωματίας, όπως η έγκαιρη προειδοποίηση, η πρόληψη των συγκρούσεων, η διαμεσολάβηση, οι καλές υπηρεσίες, οι αποστολές διερεύνησης, οι ειδικοί απεσταλμένοι, οι άτυπες διαβουλεύσεις, η οικοδόμηση της ειρήνης και οι στοχευμένες αναπτυξιακές δράσεις.
Ως εκ τούτου, η προληπτική διπλωματία αποτελεί κεντρική λειτουργία του ΟΗΕ και βασικό ρόλο του Γενικού Γραμματέα, περιλαμβάνοντας ειδικές πολιτικές αποστολές και τη χρήση των καλών του υπηρεσιών για την ειρηνευτική διαμεσολάβηση και οικοδόμηση της ειρήνης.
Κατ’ επέκταση, σύμφωνα με τις βασικές αρχές για την ενίσχυση του συντονισμού της ανθρωπιστικής βοήθειας του ΟΗΕ, τα κράτη με καθεστώς ουδετερότητας διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην παροχή και διανομή ανθρωπιστικής βοήθειας σε καταστάσεις σύνθετων κρίσεων ή φυσικών καταστροφών.
Στις 2 Φεβρουαρίου 2017, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ υιοθέτησε χωρίς ψηφοφορία το ψήφισμα 71/275, που προτάθηκε από το Τουρκμενιστάν, το οποίο έχει αναγνωριστεί ως μόνιμα ουδέτερο κράτος από τις 12 Δεκεμβρίου 1995. Το ψήφισμα ανέδειξε τη σύνδεση μεταξύ της διατήρησης της ειρήνης και της Ατζέντας 2030 για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη, και καθιέρωσε την 12η Δεκεμβρίου ως Διεθνή Ημέρα Ουδετερότητας.
Το εν λόγω ψήφισμα καλεί επίσης τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ να συνεχίσει τη στενή συνεργασία του με ουδέτερα κράτη, για την προώθηση των αρχών της προληπτικής διπλωματίας και την αξιοποίησή τους σε διαμεσολαβητικές δραστηριότητες.
Προληπτική Διπλωματία
Ο ΟΗΕ δεσμεύεται να μεταβεί από μια κουλτούρα «αντίδρασης» σε κουλτούρα «πρόληψης». Ο όρος «προληπτική διπλωματία» αναφέρεται σε διπλωματικές ενέργειες για την αποτροπή κλιμάκωσης διαφορών σε συγκρούσεις και για τον περιορισμό της εξάπλωσης των συγκρούσεων όταν αυτές εκδηλωθούν.
Ασκείται με διάφορες μορφές, δημόσιες ή ιδιωτικές, ωστόσο η συνηθέστερη έκφραση της προληπτικής διπλωματίας είναι η αποστολή ειδικών απεσταλμένων σε περιοχές κρίσης, για την προώθηση του διαλόγου, του συμβιβασμού και της ειρηνικής επίλυσης των εντάσεων.
Διαμεσολάβηση
Από την ίδρυσή του, ο ΟΗΕ έχει διαδραματίσει κομβικό ρόλο στη διαμεσολάβηση διακρατικών και εσωτερικών συγκρούσεων σε όλα τα στάδια: πριν την εκδήλωση βίας, μετά την έναρξή της, και κατά την εφαρμογή των ειρηνευτικών συμφωνιών.
Η επιτυχής διαμεσολάβηση απαιτεί επαρκή υποστήριξη προς τους απεσταλμένους, τόσο σε επίπεδο προσωπικού και τεχνογνωσίας, όσο και σε υλικοτεχνικούς και οικονομικούς πόρους για τη διεξαγωγή των διαπραγματεύσεων.
Ειρηνευτικές Πρωτοβουλίες
Η ειρηνευτική δράση του ΟΗΕ γνώρισε άνθηση μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, καθώς πολλές μακροχρόνιες συγκρούσεις τερματίστηκαν μέσω πολιτικών διαπραγματεύσεων.
Ο ΟΗΕ συνεχίζει να διαδραματίζει ηγετικό ρόλο στις ειρηνευτικές διαδικασίες, συνεργαζόμενος όλο και περισσότερο με περιφερειακούς οργανισμούς για την επίλυση υφιστάμενων συγκρούσεων και την αποτροπή νέων κρίσεων.