Κατά τη διάρκεια συγκρούσεων, φυσικών καταστροφών ή πολιτικών κρίσεων, τα δικαστήρια συγκαταλέγονται στους λίγους θεσμούς που αναμένεται να συνεχίσουν να λειτουργούν, διασφαλίζοντας ότι το κράτος δικαίου εξακολουθεί να εφαρμόζεται.
Οι δικαστές συνεχίζουν να εκδικάζουν ποινικές υποθέσεις, να προστατεύουν τα συνταγματικά δικαιώματα και να διασφαλίζουν τη λογοδοσία όσων παραβιάζουν τον νόμο, συχνά ενώ αντιμετωπίζουν τις ίδιες καθημερινές δυσκολίες με τις κοινωνίες που υπηρετούν.
Ωστόσο, επί δεκαετίες ελάχιστη προσοχή έχει δοθεί στην ευημερία εκείνων που έχουν αναλάβει την απονομή της δικαιοσύνης.
«Ο δικαστής μοιάζει να κινείται πάνω στην έδρα με αβίαστη γαλήνη, σαν ένας κύκνος που γλιστρά στην καθρεφτισμένη επιφάνεια μιας λίμνης», δήλωσε ο Ρανγκατζίβα Βιμαλασένα, δικαστής των Εθνικών και Ανώτατων Δικαστηρίων της Παπούα Νέας Γουινέας, σε εκτενή συνέντευξή του στο UN News.
«Όμως, κάτω από αυτή την ήρεμη επιφάνεια της λίμνης, υπάρχει ένας τεράστιος αγώνας», πρόσθεσε, χρησιμοποιώντας μια αναλογία του διακεκριμένου Βρετανού δικαστή Έντουαρντ Πιρς.
Ενόψει της διεθνούς ημέρας που έχει θεσπιστεί για να αναδείξει την ανθεκτικότητα και τη σημασία του δικαστικού έργου, ο δικαστής Βιμαλασένα εξήγησε ότι η στήριξη των δικαστών δεν αποτελεί απλώς ένα εργασιακό ζήτημα, αλλά θεμέλιο για μια δίκαιη, αμερόληπτη και αποτελεσματική δικαιοσύνη.
Η ετήσια αυτή ημέρα ακολουθεί την υιοθέτηση της Διακήρυξης του Ναούρου για τη Δικαστική Ευημερία (Nauru Declaration on Judicial Well-being), η οποία αναπτύχθηκε το 2024 από το Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τα Ναρκωτικά και το Έγκλημα (UNODC) και καλεί τα δικαστήρια και τις κυβερνήσεις να αναγνωρίσουν τη σημασία της δικαστικής ευημερίας σε παγκόσμιο επίπεδο.
Βαθύτερη και ευρύτερη έννοια
Ο δικαστής Βιμαλασένα πιστεύει ότι η έννοια της ευημερίας των δικαστών συχνά παρερμηνεύεται.
«Όταν γίνεται λόγος για δικαστική ευημερία, πολλοί θεωρούν ότι αφορά απλώς την προσωπική ευημερία των δικαστών… να ζουν δηλαδή μια άνετη και ευχάριστη ζωή», ανέφερε. «Όμως η δικαστική ευημερία έχει πολύ βαθύτερη και ευρύτερη σημασία».
Όπως εξήγησε, επί γενιές οι δικαστές αναμενόταν να επωμίζονται σιωπηλά το συναισθηματικό βάρος της εργασίας τους.
«Το άγχος των δικαστών θεωρούνταν θέμα-ταμπού, επειδή η κοινωνία πάντοτε περίμενε… οι δικαστές να είναι υπεράνθρωποι.»
Κατά τον ίδιο, αυτή η προσδοκία αγνοεί το γεγονός ότι οι δικαστές έρχονται καθημερινά αντιμέτωποι με τραυματικές αποδείξεις, υπερβολικό φόρτο εργασίας και αποφάσεις που μπορούν να αλλάξουν τη ζωή των ανθρώπων.
Αν αυτές οι πιέσεις παραμένουν χωρίς αντιμετώπιση, οι συνέπειες δεν περιορίζονται στους ίδιους τους δικαστές.
«Αν οι δικαστές δεν διατηρούν τη δικαστική τους ευημερία, αυτό μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα της δικαιοσύνης», τόνισε.
Αυξημένες πιέσεις
Οι προκλήσεις αυτές είναι ακόμη μεγαλύτερες σε χώρες που πλήττονται από συγκρούσεις, πολιτική βία ή φυσικές καταστροφές.
Αυτή ακριβώς η πραγματικότητα είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η Διακήρυξη του Ναούρου υπογραμμίζει ότι οι πρωτοβουλίες για τη δικαστική ευημερία πρέπει να προσαρμόζονται στις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε χώρας.
«Ορισμένες χώρες αντιμετωπίζουν συγκρούσεις, πολιτική βία, πολέμους ή ακόμη και φυσικές καταστροφές», εξήγησε ο δικαστής Βιμαλασένα. «Οι δικαστές σε αυτές τις περιπτώσεις καλούνται να αντιμετωπίσουν ιδιαίτερες προκλήσεις που εξαρτώνται από το συγκεκριμένο πλαίσιο.»
Η στήριξη των δικαστών σε τέτοιες συνθήκες συμβάλλει στη διατήρηση του κράτους δικαίου ακριβώς τη στιγμή που αυτό δοκιμάζεται περισσότερο.
Αυξανόμενες ανησυχίες
Πρόσφατες έρευνες αρχίζουν να αποτυπώνουν ποσοτικά τον αντίκτυπο που μπορεί να έχει το δικαστικό έργο στην ευημερία των δικαστών.
Ο δικαστής Βιμαλασένα αναφέρθηκε σε μελέτη του 2026 από το Καναδικό Δικαστικό Συμβούλιο, η οποία διαπίστωσε ανησυχητικά υψηλά ποσοστά κακής ποιότητας ύπνου μεταξύ των δικαστών, συνδέοντας την ανεπαρκή ξεκούραση με αυξημένα επίπεδα γνωστικού στρες.
«Ο ύπνος δεν αποτελεί προσωπική πολυτέλεια για τους δικαστές», είπε. «Υποστηρίζει τη συγκέντρωση, τη μνήμη, τη συναισθηματική ρύθμιση και τη λήψη αποφάσεων.»
Με απλά λόγια, υποστήριξε ότι η ποιότητα του ύπνου ενός δικαστή μπορεί να επηρεάσει άμεσα την ποιότητα της δικαιοσύνης που απονέμεται.
Παράλληλα, οι παραδοσιακές πιέσεις εντείνονται από νέες προκλήσεις.
Ο δικαστής Βιμαλασένα αναφέρθηκε στα ευρήματα μιας πιλοτικής μελέτης του Global Judicial Well-being Research Hub, σύμφωνα με την οποία η καταναγκαστική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και η διαδικτυακή παρενόχληση αναδεικνύονται σε νέες ανησυχίες για τους δικαστές.
Πολλοί συμμετέχοντες ανέφεραν ότι τα δικαστικά τους ιδρύματα δεν διαθέτουν σαφείς διαδικασίες για την υποστήριξη δικαστών που γίνονται στόχος διαδικτυακών επιθέσεων.
«Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εξελίσσονται σε μια νέα πρόκληση», σημείωσε, προσθέτοντας ότι η διαδικτυακή κακοποίηση και η καταναγκαστική χρήση των κοινωνικών δικτύων επηρεάζουν τον ύπνο, τη συγκέντρωση και τη διαχείριση του χρόνου των δικαστών.
Η εμπιστοσύνη του κοινού
Για τον ίδιο, στο επίκεντρο πρέπει να βρίσκονται οι άνθρωποι που εξυπηρετεί η δικαιοσύνη.
Τα δικαστήρια αποφασίζουν αν τα θύματα θα λάβουν δικαιοσύνη, αν οι οικογενειακές διαφορές θα επιλυθούν δίκαια, αν θα προστατευθούν τα συνταγματικά δικαιώματα και αν οι κυβερνήσεις θα λογοδοτήσουν.
Οι αποφάσεις τους επηρεάζουν τις οικονομίες, ενισχύουν το κράτος δικαίου και διαμορφώνουν την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους δημόσιους θεσμούς.
«Το δικαστικό έργο επηρεάζει κάθε πτυχή των κοινωνιών μας», δήλωσε.
«Η προστασία των ανθρώπων που απονέμουν τη δικαιοσύνη αποτελεί, τελικά, μια επένδυση προς όφελος όλων όσοι εξαρτώνται από αυτήν.»