❝ Οι βασανιστές δεν πρέπει ποτέ να μένουν ατιμώρητοι, και τα συστήματα που καθιστούν εφικτό το βασανιστήριο οφείλουν είτε να αποδομηθούν είτε να μετασχηματιστούν.
— Αντόνιο Γκουτέρες, Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών
Βασανιστήρια: ένα έγκλημα κατά της ανθρωπότητας
Το βασανιστήριο συνιστά έγκλημα κατά το διεθνές δίκαιο. Όλα τα συναφή νομικά κείμενα το απαγορεύουν απολύτως και κατηγορηματικώς· δεν υπάρχει κανένα νομικό, ηθικό ή πολιτικό πλαίσιο που να μπορεί να το δικαιολογήσει. Η απαγόρευσή του αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο του διεθνούς εθιμικού δικαίου, δεσμεύοντας όλα τα κράτη, ανεξαρτήτως του εάν έχουν κυρώσει ειδικές διεθνείς συμβάσεις. Όταν το βασανιστήριο λαμβάνει χώρα συστηματικά ή σε ευρεία κλίμακα, συνιστά έγκλημα κατά της ανθρωπότητας.
Από την ίδρυσή του, ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών καταδικάζει το βασανιστήριο ως μία από τις πιο απεχθείς εκδηλώσεις της ανθρώπινης ωμότητας απέναντι στον συνάνθρωπο.
Στις 12 Δεκεμβρίου 1997, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, με το Ψήφισμα 52/149, καθιέρωσε την 26η Ιουνίου ως Διεθνή Ημέρα του ΟΗΕ για τη Συμπαράσταση στα Θύματα Βασανιστηρίων, με σκοπό την πλήρη εξάλειψη αυτής της αποτρόπαιης πρακτικής και την αποτελεσματική εφαρμογή της Σύμβασης κατά των Βασανιστηρίων και Άλλων Μορφών Σκληρής, Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας.
Η συγκεκριμένη ημέρα αποτελεί προσκλητήριο αφύπνισης για τα κράτη μέλη του ΟΗΕ, την κοινωνία των πολιτών και τον καθένα μας, ώστε να συστρατευθούμε υπέρ των εκατοντάδων χιλιάδων θυμάτων βασανιστηρίων ανά την υφήλιο.
Καμία δικαιολογία
Ο απώτερος στόχος του βασανιστηρίου είναι η εξόντωση της προσωπικότητας του θύματος και η καταρράκωση της εγγενούς ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Κι όμως, παρά την απόλυτη απαγόρευσή του από το διεθνές δίκαιο, το βασανιστήριο επιμένει να υφίσταται.
«Η χρήση βασανιστηρίων παγκοσμίως αυξάνεται. Εν μέρει, αυτό σχετίζεται με το γεγονός ότι βιώνουμε τον μεγαλύτερο αριθμό ενόπλων συγκρούσεων από το 1945 και εξής. Το Διεθνές Κίνημα Ερυθρού Σταυρού καταμετρά εκατό πολέμους σε εξέλιξη. Και, δυστυχώς, με κάθε ένοπλη σύρραξη αυξάνεται και η προσφυγή στα βασανιστήρια», σημειώνει η Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ για τα Βασανιστήρια, Άλις Τζιλ Έντουαρντς.
Παρά τις ρητορικές περί «εθνικής ασφάλειας» ή «προστασίας των συνόρων», τα βασανιστήρια όχι μόνο δε δικαιολογούνται, αλλά οι συνέπειές τους υπερβαίνουν το μεμονωμένο γεγονός, εδραιώνοντας ένα διηνεκές μοτίβο βίας που διαπερνά γενιές.
«Αντιτίθεμαι σθεναρά στην ιδέα ότι το βασανιστήριο αποτελεί αναπόφευκτη “συνέπεια” του πολέμου. Οι πειθαρχημένοι στρατοί δεν βασανίζουν. Οι περισσότεροι στρατιωτικοί γνωρίζουν καλά ότι το βασανιστήριο απαγορεύεται απολύτως και καθολικά. Δεν υφίσταται καμία απολύτως δικαιολογία».
Η ίαση μέσω αποκατάστασης
Η ανάκαμψη από τα βασανιστήρια απαιτεί έγκαιρη και εξειδικευμένη παρέμβαση. Τα κέντρα αποκατάστασης και οι οργανώσεις που δραστηριοποιούνται παγκοσμίως έχουν αποδείξει ότι ακόμη και οι βαθύτερες πληγές μπορούν να επουλωθούν.
Το Εθελοντικό Ταμείο των Ηνωμένων Εθνών για τα Θύματα Βασανιστηρίων, που διαχειρίζεται το Γραφείο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στη Γενεύη, είναι ένας μοναδικός μηχανισμός που προτάσσει τον άνθρωπο παρέχοντας χρηματοδότηση για την υποστήριξη των θυμάτων και των οικογενειών τους.
Από την ίδρυσή του το 1981, το Ταμείο προσφέρει νομικές, κοινωνικές, ιατρικές, ανθρωπιστικές και ψυχολογικές υπηρεσίες. Οι δικαιούχοι περιλαμβάνουν υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, φυλακισμένους, παιδιά και εφήβους, πρόσφυγες και μετανάστες, θύματα εξαναγκαστικής εξαφάνισης, ιθαγενείς πληθυσμούς, θύματα σεξουαλικής ή έμφυλης βίας και άτομα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας.
Γιατί τιμούμε την 26η Ιουνίου;
Η Διεθνής Ημέρα του ΟΗΕ για τη Συμπαράσταση στα Θύματα Βασανιστηρίων συμπίπτει με την ημερομηνία κατά την οποία τέθηκε σε ισχύ η Σύμβαση κατά των Βασανιστηρίων το 1987. Σήμερα, 174 κράτη έχουν κυρώσει τη Σύμβαση, αριθμός που καταδεικνύει τη σχεδόν παγκόσμια αποδοχή της αρχής.
Τι θεωρείται βασανιστήριο;
Σύμφωνα με το άρθρο 1 της Σύμβασης του 1984:
«Ο όρος “βασανιστήριο” σημαίνει κάθε πράξη με την οποία προκαλείται εκ προθέσεως έντονος πόνος ή οδύνη, σωματική ή ψυχική, σε ένα πρόσωπο, με σκοπό να αποσπασθούν από αυτό ή από τρίτο πρόσωπο πληροφορίες ή ομολογία, να τιμωρηθεί για πράξη που διέπραξε ή φέρεται να διέπραξε, να εκφοβισθεί ή να εξαναγκασθεί ή για λόγους που στηρίζονται σε οποιαδήποτε μορφή διάκρισης, όταν ο πόνος προκαλείται από δημόσιο λειτουργό ή πρόσωπο που ενεργεί με επίσημη ιδιότητα ή με την ανοχή του. Δεν περιλαμβάνεται πόνος που είναι συνυφυασμένος με, ή παρεπόμενος από, νόμιμες κυρώσεις».
Θεσμικά ερείσματα και νομικά εργαλεία
Το 1948, η διεθνής κοινότητα καταδίκασε επισήμως τα βασανιστήρια και κάθε άλλη μορφή σκληρής, απάνθρωπης ή ταπεινωτικής μεταχείρισης ή τιμωρίας μέσω της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η οποία εγκρίθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών.
Ανταποκρινόμενη στη δυναμική πίεση της κοινωνίας των πολιτών και ιδιαίτερα των μη κυβερνητικών οργανώσεων (ΜΚΟ), η Γενική Συνέλευση υιοθέτησε το 1975 τη Διακήρυξη για την Προστασία Όλων των Ατόμων από τα Βασανιστήρια και Άλλες Μορφές Σκληρής, Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας.
Κατά τις δεκαετίες του 1980 και 1990, σημειώθηκε πρόοδος τόσο στην κατοχύρωση νομικών προτύπων όσο και στην εφαρμογή της καθολικής απαγόρευσης των βασανιστηρίων. Το 1981, η Γενική Συνέλευση ίδρυσε το Εθελοντικό Ταμείο των Ηνωμένων Εθνών για Θύματα Βασανιστηρίων, με σκοπό τη χρηματοδότηση οργανώσεων που παρέχουν υποστήριξη σε θύματα και τις οικογένειές τους.
Το 1984, εγκρίθηκε από τη Γενική Συνέλευση η Σύμβασης κατά των Βασανιστηρίων και Άλλων Μορφών Σκληρής, Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας, η οποία τέθηκε σε ισχύ το 1987. Η παρακολούθηση της εφαρμογής της ανατίθεται σε ένα ανεξάρτητο όργανο ειδικών: την Επιτροπή κατά των Βασανιστηρίων.
Το 1985, η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων όρισε τον πρώτο Ειδικό Εισηγητή για τα Βασανιστήρια, έναν ανεξάρτητο εμπειρογνώμονα με εντολή να παρακολουθεί και να αναφέρει την κατάσταση των βασανιστηρίων παγκοσμίως.
Το 2002, υιοθετήθηκε το Προαιρετικό Πρωτόκολλο της Σύμβασης κατά των Βασανιστηρίων, το οποίο θεσπίζει διεθνές σύστημα επιθεώρησης χώρων κράτησης με σκοπό την πρόληψη βασανιστηρίων και απάνθρωπης μεταχείρισης. Το Πρωτόκολλο υποχρεώνει τα κράτη να συστήσουν ανεξάρτητους Εθνικούς Προληπτικούς Μηχανισμούς, οι οποίο εξετάζουν τις συνθήκες κράτησης, υποβάλλουν συστάσεις στις αρχές για την ενίσχυση της προστασίας των κρατουμένων και σχολιάζουν την ισχύουσα ή προτεινόμενη νομοθεσία. Η εφαρμογή του Πρωτοκόλλου τελεί υπό τη διαχείριση της Υποεπιτροπής για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων. Μέχρι σήμερα, 94 κράτη έχουν επικυρώσει το Πρωτόκολλο.
Ο ΟΗΕ έχει επανειλημμένα αναγνωρίσει τον καίριο ρόλο των μη κυβερνητικών οργανώσεων (ΜΚΟ) στον παγκόσμιο αγώνα κατά των βασανιστηρίων. Πέρα από τη συνηγορία τους υπέρ της θέσπισης διεθνών νομικών μέσων και μηχανισμών παρακολούθησης, οι ΜΚΟ συμβάλλουν ουσιωδώς και στην πρακτική εφαρμογή τους. Τόσο οι ατομικοί εισηγητές, όπως ο Ειδικός Εισηγητής για τα βασανιστήρια και ο Ειδικός Εισηγητής για τη βία κατά των γυναικών, όσο και τα συμβατικά όργανα παρακολούθησης, όπως η Επιτροπή κατά των Βασανιστηρίων, βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις πληροφορίες που τους παρέχονται από ΜΚΟ και ιδιώτες.