Η επίτευξη της παγκόσμιας εξάλειψης των πυρηνικών όπλων αποτελεί την υπέρτατη προτεραιότητα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών στον τομέα του αφοπλισμού.
Αποτέλεσε το αντικείμενο του πρώτου ψηφίσματος της Γενικής Συνέλευσης το 1946, με το οποίο συστάθηκε η Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας (η οποία καταργήθηκε το 1952), με εντολή να υποβάλει συγκεκριμένες προτάσεις για τον έλεγχο της πυρηνικής ενέργειας και την εξάλειψη των πυρηνικών όπλων, καθώς και κάθε άλλου σημαντικού όπλου κατάλληλου για μαζική καταστροφή.
Έκτοτε, τα Ηνωμένα Έθνη βρίσκονται στην πρώτη γραμμή πολλών σημαντικών διπλωματικών προσπαθειών για την προώθηση του πυρηνικού αφοπλισμού. Το 1959, η Γενική Συνέλευση ενέκρινε τον στόχο του γενικού και πλήρους αφοπλισμού. Το 1978, η πρώτη Ειδική Σύνοδος της Γενικής Συνέλευσης αφιερωμένη στον Αφοπλισμό αναγνώρισε επιπλέον ότι ο πυρηνικός αφοπλισμός θα πρέπει να αποτελεί τον κύριο στόχο στον τομέα του αφοπλισμού. Κάθε Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών έχει προωθήσει ενεργά αυτόν τον στόχο.
Κι όμως, σήμερα παραμένουν περίπου 12.100 πυρηνικά όπλα. Τα κράτη που τα διαθέτουν έχουν επενδύσει σε καλά χρηματοδοτούμενα, μακροπρόθεσμα σχέδια για τον εκσυγχρονισμό των πυρηνικών τους οπλοστασίων. Περισσότερο από το ήμισυ του παγκόσμιου πληθυσμού εξακολουθεί να ζει σε κράτη που είτε κατέχουν πυρηνικά όπλα είτε συμμετέχουν σε πυρηνικές συμμαχίες.
Παρόλο που ο αριθμός των αναπτυγμένων πυρηνικών όπλων έχει μειωθεί σημαντικά από την κορύφωση του Ψυχρού Πολέμου, κανένα πυρηνικό όπλο δεν έχει καταστραφεί φυσικά στο πλαίσιο κάποιας συνθήκης. Επιπλέον, δεν διεξάγονται επί του παρόντος διαπραγματεύσεις προς την κατεύθυνση του πυρηνικού αφοπλισμού.
Την ίδια ώρα, το δόγμα της πυρηνικής αποτροπής εξακολουθεί να αποτελεί στοιχείο των πολιτικών ασφάλειας όλων των κρατών που διαθέτουν τέτοια όπλα και πολλών συμμάχων τους. Το διεθνές πλαίσιο ελέγχου των εξοπλισμών, το οποίο συνέβαλε στην παγκόσμια ασφάλεια από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου και λειτουργούσε ως ανάχωμα στη χρήση πυρηνικών όπλων και ως εργαλείο για την προώθηση του πυρηνικού αφοπλισμού, υφίσταται ολοένα και μεγαλύτερες πιέσεις.
Στις 2 Αυγούστου 2019, η αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών σήμανε τη λήξη της Συνθήκης για τα Πυρηνικά Όπλα Μέσου Βεληνεκούς (INF), μέσω της οποίας οι ΗΠΑ και η Ρωσική Ομοσπονδία είχαν δεσμευτεί να εξαλείψουν μία ολόκληρη κατηγορία πυρηνικών πυραύλων. Επιπλέον, στις 21 Φεβρουαρίου 2023, η Ρωσική Ομοσπονδία ανακοίνωσε ότι αναστέλλει τη συμμετοχή της στη Συνθήκη για τα Μέτρα Περαιτέρω Μείωσης και Περιορισμού των Στρατηγικών Επιθετικών Όπλων (γνωστή ως «New START»). Η παράταση ισχύος της συνθήκης έως τον Φεβρουάριο του 2026 είχε προσφέρει μια σημαντική ευκαιρία στους κατόχους των δύο μεγαλύτερων πυρηνικών οπλοστασίων να προχωρήσουν σε περαιτέρω μέτρα ελέγχου των εξοπλισμών.
Η απογοήτευση μεταξύ των κρατών-μελών για τον αργό ρυθμό του πυρηνικού αφοπλισμού αυξάνεται, απογοήτευση που γίνεται εντονότερη καθώς εντείνεται η ανησυχία για τις καταστροφικές ανθρωπιστικές συνέπειες της χρήσης ακόμη και ενός και μόνο πυρηνικού όπλου — πόσο μάλλον μιας περιφερειακής ή παγκόσμιας πυρηνικής σύρραξης.
Η Γενική Συνέλευση τιμά την 26η Σεπτεμβρίου ως τη Διεθνή Ημέρα για την Ολική Κατάργηση των Πυρηνικών Όπλων. Η εν λόγω ημέρα προσφέρει στην παγκόσμια κοινότητα την ευκαιρία να επαναβεβαιώσει τη δέσμευσή της για τον πυρηνικό αφοπλισμό ως ύψιστη προτεραιότητα. Παράλληλα, αποτελεί έναυσμα για ενημέρωση και εκπαίδευση του κοινού -και των ηγετών- σχετικά με τα πραγματικά οφέλη από την εξάλειψη των πυρηνικών όπλων, αλλά και για το κοινωνικό και οικονομικό κόστος της διατήρησής τους.
Ο εορτασμός αυτής της ημέρας εντός των Ηνωμένων Εθνών έχει ιδιαίτερη σημασία, δεδομένου του καθολικού χαρακτήρα του Οργανισμού και της μακρόχρονης ενασχόλησής του με ζητήματα αφοπλισμού. Είναι, αναντίρρητα, το πλέον κατάλληλο βήμα για την αντιμετώπιση μιας από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής μας: την ειρήνη και ασφάλεια ενός κόσμου χωρίς πυρηνικά όπλα.
Σύμφωνα με το ψήφισμα 68/32 της Γενικής Συνέλευσης και τις μεταγενέστερες αποφάσεις, σκοπός της Διεθνούς Ημέρας είναι η προώθηση του στόχου της πλήρους εξάλειψης των πυρηνικών όπλων, μέσω της ενίσχυσης της ευαισθητοποίησης και της εκπαίδευσης του κοινού ως προς την απειλή που συνιστούν για την ανθρωπότητα και την επιτακτική ανάγκη για την πλήρη εξάλειψή τους. Με τον τρόπο αυτό, εκτιμάται ότι οι δραστηριότητες της Ημέρας μπορούν να συμβάλουν στην κινητοποίηση νέων διεθνών προσπαθειών για την επίτευξη του κοινού στόχου ενός κόσμου χωρίς πυρηνικά όπλα.
Ορόσημα
1945
Η ρίψη δύο ατομικών βομβών στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι προκάλεσε τον άμεσο θάνατο περίπου 213.000 ανθρώπων, καταδεικνύοντας τη φονική ισχύ των πυρηνικών όπλων.
1946
Το πρώτο ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ θέτει ως κύριο στόχο τον πυρηνικό αφοπλισμό.
1959
Η Γενική Συνέλευση εντάσσει τον πυρηνικό αφοπλισμό στο ευρύτερο πλαίσιο του γενικού και πλήρους αφοπλισμού υπό διεθνή έλεγχο. Πρόκειται για το πρώτο ψήφισμα που υποστηρίχθηκε ομόφωνα από όλα τα κράτη-μέλη.
1963
Υπογράφεται η Συνθήκη Μερικής Απαγόρευσης Δοκιμών Πυρηνικών Όπλων (ατμόσφαιρα, διάστημα, υποθαλάσσια), καρπός διαβουλεύσεων ΗΠΑ, ΕΣΣΔ και Ηνωμένου Βασιλείου μετά την Κρίση της Κούβας.
1967
Οι χώρες της Λατινικής Αμερικής υπογράφουν τη Συνθήκη Tlatelolco, δημιουργώντας την πρώτη αποπυρηνικοποιημένη ζώνη σε πυκνοκατοικημένη περιοχή.
1970
Η Συνθήκη για τη Μη Διάδοση Πυρηνικών Όπλων τίθεται σε ισχύ. Στόχος της είναι να αποτρέψει τη διάδοση πυρηνικών όπλων, να προωθήσει τον πυρηνικό αφοπλισμό και να ενισχύσει τη συνεργασία για την ειρηνική χρήση της πυρηνικής ενέργειας.
1978
Πραγματοποιείται η πρώτη Ειδική Σύνοδος για τον Αφοπλισμό. Τα κράτη-μέλη επιβεβαιώνουν τον στόχο του γενικού αφοπλισμού και δίνουν προτεραιότητα στα μέτρα για πυρηνικό αφοπλισμό και πρόληψη πολέμου.
1985
Ο Νότιος Ειρηνικός γίνεται η δεύτερη αποπυρηνικοποιημένη ζώνη (Συνθήκη Rarotonga).
1991
Η Νότια Αφρική ανακοινώνει την εθελοντική εγκατάλειψη του προγράμματος πυρηνικών όπλων της.
1992
Η Λευκορωσία, το Καζακστάν και η Ουκρανία εγκαταλείπουν τα πυρηνικά όπλα που κατείχαν μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης (Πρωτόκολλο της Λισσαβώνας).
1995
Το Συνέδριο Αναθεώρησης της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση Πυρηνικών Όπλων υιοθετεί την αορίστου χρόνου επέκταση της Συνθήκης, καθώς και αρχές για τον αφοπλισμό και τη μη διάδοση.
Η Νοτιοανατολική Ασία καθίσταται η τρίτη αποπυρηνικοποιημένη ζώνη (Συνθήκη της Μπανγκόκ).
1996
Η Αφρική γίνεται η τέταρτη αποπυρηνικοποιημένη ζώνη (Συνθήκη Pelindaba).
Το Διεθνές Δικαστήριο εκδίδει γνωμοδότηση για τη νομιμότητα της απειλής ή χρήσης πυρηνικών όπλων.
Η Συνθήκη Ολικής Απαγόρευσης Πυρηνικών Δοκιμών τίθεται προς υπογραφή.
2000
Η Διάσκεψη Αναθεώρησης της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση Πυρηνικών Όπλων υιοθετεί 13 πρακτικά βήματα για τον πυρηνικό αφοπλισμό.
2006
Η Κεντρική Ασία καθίσταται η πέμπτη αποπυρηνικοποιημένη ζώνη.
2008
Ο Γενικός Γραμματέας Μπαν Κι-μουν παρουσιάζει πενταετές σχέδιο για τον πυρηνικό αφοπλισμό.
2010
Η Διάσκεψη Αναθεώρησης της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση Πυρηνικών Όπλων εγκρίνει σχέδιο δράσης 64 σημείων και μέτρα για τη Μέση Ανατολή.
2013
Η Γενική Συνέλευση πραγματοποιεί την πρώτη υψηλού επιπέδου συνεδρίαση για τον πυρηνικό αφοπλισμό και καθιερώνει την 26η Σεπτεμβρίου ως Διεθνή Ημέρα για την Ολική Εξάλειψη των Πυρηνικών Όπλων (ψήφισμα 68/32).
Συγκροτείται ομάδα ανοικτής σύνθεσης για την προώθηση των πολυμερών διαπραγματεύσεων.
2016
Δεύτερη ομάδα ανοικτής σύνθεσης για τον ίδιο σκοπό (ψήφισμα 70/33).
2017
Στις 7 Ιουλίου, υιοθετείται η Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων (TPNW), το πρώτο νομικά δεσμευτικό πολυμερές μέσο μετά από 20 χρόνια.
2018
Ο Γενικός Γραμματέας εκδίδει την Ατζέντα για τον Αφοπλισμό με τίτλο «Ασφαλίζοντας το κοινό μας μέλλον», στο πλαίσιο του πυλώνα «αφοπλισμός για την ανθρωπότητα».
2021
Η Συνθήκη Απαγόρευσης Πυρηνικών Όπλων τίθεται σε ισχύ στις 22 Ιανουαρίου.
Στις 3 Φεβρουαρίου, ΗΠΑ και Ρωσία συμφωνούν στην παράταση της συνθήκης New START έως τον Φεβρουάριο 2026.
2022
Η Πρώτη Διάσκεψη των Κρατών Μερών της Συνθήκης για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων υιοθετεί τη Διακήρυξη της Βιέννης και Σχέδιο Δράσης για την εφαρμογή της συνθήκης.
Η Δέκατη Αναθεωρητική Διάσκεψη της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση Πυρηνικών Όπλων διεξάγεται από 1–26 Αυγούστου, χωρίς επίτευξη συναίνεσης σε τελικό κείμενο.
2023
Η Ρωσία ανακοινώνει στις 21 Φεβρουαρίου την αναστολή συμμετοχής της στη New START.
Η πρώτη Προπαρασκευαστική Επιτροπή για την Αναθεώρηση της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση Πυρηνικών Όπλων του 2026 διεξάγεται στη Βιέννη (28 Ιουλίου – 11 Αυγούστου).
Από 27 Νοεμβρίου έως 1 Δεκεμβρίου, πραγματοποιείται η δεύτερη Συνάντηση των Κρατών Μερών της Συνθήκης Απαγόρευσης Πυρηνικών Όπλων, με υιοθέτηση της Διακήρυξης «Η δέσμευσή μας για την απαγόρευση των πυρηνικών όπλων και την αποτροπή των καταστροφικών τους συνεπειών».
2024
Η δεύτερη σύνοδος της Προπαρασκευαστικής Επιτροπής για την Αναθεώρηση της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση Πυρηνικών Όπλων (2026) πραγματοποιείται στη Γενεύη από τις 22 Ιουλίου έως τις 2 Αυγούστου.