Η Διεθνής Ημέρα κατά των Πυρηνικών Δοκιμών καθιερώθηκε το 2009 από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών (ψήφισμα A/RES/64/35), κατόπιν πρωτοβουλίας του Καζακστάν, προκειμένου να ενισχύσει τη διεθνή ευαισθητοποίηση γύρω από τις καταστροφικές συνέπειες των πυρηνικών δοκιμών και να υπογραμμίσει τον καίριο στόχο της οριστικής κατάργησής τους. Η 29η Αυγούστου είναι η μέρα που, το 1991, έκλεισε οριστικά το πεδίο πυρηνικών δοκιμών του Σεμιπαλατίνσκ, μια από τις πιο μαρτυρικές τοποθεσίες στην ιστορία των πυρηνικών εξοπλισμών.
Από την πρώτη πυρηνική δοκιμή στις 16 Ιουλίου 1945, έχουν καταγραφεί πάνω από 2.000 τέτοιες δοκιμές, οι οποίες προκάλεσαν ανυπολόγιστες επιπτώσεις στην υγεία, το περιβάλλον και την ασφάλεια παγκοσμίως. Ιδιαίτερα οι ατμοσφαιρικές δοκιμές, που διεξήχθησαν με ελάχιστη ή καθόλου μέριμνα για τις συνέπειες, άφησαν πίσω τους μια κληρονομιά ραδιενεργής μόλυνσης και ανθρώπινου πόνου.
Η Διεθνής Ημέρα κατά των Πυρηνικών Δοκιμών έχει εξελιχθεί σε ένα παγκόσμιο κάλεσμα για την παύση των δοκιμών και την επίτευξη ενός κόσμου χωρίς πυρηνικά όπλα. Από το 2010 και έπειτα, κάθε χρόνο διοργανώνονται σχετικές δράσεις, συνέδρια, διαλέξεις, εκθέσεις και καμπάνιες ευαισθητοποίησης, με στόχο την ενίσχυση της ενημέρωσης και της πολιτικής βούλησης.
Παρά τις προόδους που έχουν σημειωθεί σε διμερές και πολυμερές επίπεδο, ο κύριος διεθνής μηχανισμός για τον τερματισμό των πυρηνικών δοκιμών -η Συνθήκη για την Πλήρη Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών– δεν έχει ακόμη τεθεί σε ισχύ, παρότι έχει υπογραφεί από 187 κράτη και επικυρωθεί από 178. Η εφαρμογή της εξαρτάται από την επικύρωσή της από κράτη με κρίσιμες πυρηνικές δυνατότητες.
Η Συνθήκη, μέσω ενός προηγμένου παγκόσμιου συστήματος παρακολούθησης, που είναι ήδη κατά 90% λειτουργικό, αποτελεί ουσιαστικό εμπόδιο στην εξάπλωση νέων πυρηνικών όπλων. Η επικύρωσή της θα αποτελέσει καθοριστικό βήμα προς την αποτροπή του πυρηνικού εξοπλισμού και την εδραίωση της διεθνούς ασφάλειας.
Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ έχει επίσης θεσπίσει την 26η Σεπτεμβρίου ως Διεθνή Ημέρα για την Ολική Κατάργηση των Πυρηνικών Όπλων, ενισχύοντας έτσι το παγκόσμιο κάλεσμα για πλήρη αποπυρηνικοποίηση.
Καθώς οι απειλές της χρήσης ή της διάδοσης πυρηνικών όπλων παραμένουν υπαρκτές, η Διεθνής Ημέρα κατά των Πυρηνικών Δοκιμών υπενθυμίζει ότι κάθε προσπάθεια για έναν κόσμο χωρίς πυρηνικά ξεκινά με την παύση των δοκιμών. Μέχρι να εξαλειφθούν οριστικά όλα τα πυρηνικά όπλα, η παραμονή αυτής της ημέρας στο διεθνές ημερολόγιο αποτελεί κρίσιμο σταθμό στην κοινή μας προσπάθεια για ειρήνη, ασφάλεια και διαφύλαξη της ανθρωπότητας.
Τερματισμός των Πυρηνικών Δοκιμών
Η ιστορία των πυρηνικών δοκιμών ξεκίνησε στις 16 Ιουλίου 1945 στην έρημο του Alamogordo στο Νέο Μεξικό, με την έκρηξη της πρώτης ατομικής βόμβας από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Μέσα στις επόμενες πέντε δεκαετίες, πραγματοποιήθηκαν πάνω από 2.000 δοκιμές παγκοσμίως.
Ιστορική Εξέλιξη
Από το 1945 έως το 1996, οι μεγαλύτερες πυρηνικές δυνάμεις χρησιμοποίησαν δοκιμές για στρατιωτικούς και τεχνολογικούς σκοπούς. Οι ΗΠΑ διεξήγαγαν 1.032 δοκιμές, η Σοβιετική Ένωση 715, η Γαλλία 210, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο και η Κίνα πραγματοποίησαν από 45 η καθεμία. Μετά το άνοιγμα για υπογραφή της Συνθήκη για την Πλήρη Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών το 1996, μόνο 10 δοκιμές έχουν αναφερθεί – όλες από την Ινδία, το Πακιστάν και τη Βόρεια Κορέα.
Τύποι Πυρηνικών Δοκιμών
Οι πυρηνικές δοκιμές έχουν πραγματοποιηθεί σε τρεις κύριες μορφές:
-
Ατμοσφαιρικές δοκιμές: Συνέβησαν κυρίως πριν το 1963, με πάνω από 500 να προκαλούν σοβαρή ραδιενεργή ρύπανση. Η πιο καταστροφική ήταν η Castle Bravo των ΗΠΑ το 1954. Οι ατμοσφαιρικές δοκιμές απαγορεύτηκαν με την Μερική Συνθήκη Απαγόρευσης Πυρηνικών Δοκιμών του 1963.
-
Υποθαλάσσιες δοκιμές: Πραγματοποιήθηκαν κυρίως από τις ΗΠΑ για να μελετηθεί η επίδραση σε ναυτικά σκάφη. Παρά τον μικρότερο αριθμό, είχαν σημαντικές περιβαλλοντικές συνέπειες. Απαγορεύτηκαν επίσης με τη Μερική Συνθήκη.
-
Υπόγειες δοκιμές: Κυριάρχησαν κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, καθώς παρήγαγαν λιγότερη ραδιενέργεια όταν ήταν «καλά περιορισμένες». Ωστόσο, η διαρροή μπορούσε να οδηγήσει σε σημαντική ρύπανση. Οι υπόγειες δοκιμές απαγορεύτηκαν πλήρως με τη Συνθήκη για την Πλήρη Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών του 1996.
Διεθνείς Συνθήκες και Νομική Ρύθμιση
-
Μερική Συνθήκη Απαγόρευσης Πυρηνικών Δοκιμών: Υπογράφηκε το 1963 από τις ΗΠΑ, τη Σοβιετική Ένωση και το Ηνωμένο Βασίλειο. Απαγόρευσε τις δοκιμές στην ατμόσφαιρα, στο διάστημα, καθώς και υποθαλάσσια.
-
Συνθήκη για την Ολοκληρωτική Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών: Υπογράφηκε το 1996 και απαγορεύει όλες τις πυρηνικές εκρήξεις. Αν και δεν έχει τεθεί ακόμα επίσημα σε ισχύ (εκκρεμεί η επικύρωση από ορισμένα κράτη), λειτουργεί αποτρεπτικά ως διεθνής κανόνας.
Η παγκόσμια πορεία προς την κατάργηση των πυρηνικών δοκιμών δεν ήταν γραμμική. Ωστόσο, μέσω της ενίσχυσης των διεθνών θεσμών και της ευαισθητοποίησης για τις ανθρωπιστικές και περιβαλλοντικές συνέπειες, οι δοκιμές έχουν πλέον σχεδόν εκλείψει, ενισχύοντας τις παγκόσμιες προσπάθειες για έναν κόσμο απαλλαγμένο από πυρηνικά όπλα.