Tijdens zijn driedaags bezoek aan België ontmoette de Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties op 19 en 20 maart Europese leiders en ontving hij op 21 maart een eredoctoraat namens de Verenigde Naties, uitgereikt door de Katholieke Universiteit Leuven (KU Leuven) en UCLouvain. Dit uitzonderlijke doctoraat werd uitgereikt in het kader van het 600-jarig bestaan van de zusteruniversiteiten.
Bij deze gelegenheid hield António Guterres de volgende toespraak:
Geachte Rector Magnificus, Geachte Mevrouw de Rector,
Sta mij toe u aan te spreken met de uitdrukking die in mijn land is voorbehouden aan de rectoren van de Universiteit van Coimbra, uw zusteruniversiteit: Magnificus rectorus, magnifieke rectoren. Dank u voor uw warme welkom, uw vriendelijke woorden en deze grote eer. Ik ben er trots op deze te mogen aanvaarden namens de Verenigde Naties en in naam van de vrouwen en mannen van de Verenigde Naties overal ter wereld.
U vindt hen overal aan het werk, continu. Vrede opbouwen en handhaven. Ze brengen levensnoodzakelijke hulp naar de meest wanhopige plaatsen ter wereld. Ze bestrijden armoede en komen op voor de gemarginaliseerden. Ze bevorderen mensenrechten en de rechtsstaat. En streven ernaar om universele waarden te bereiken die het beste van de mens bovenhalen.
Door deze eer op zo’n belangrijk moment uit te reiken, geeft u een duidelijke boodschap door. Een boodschap van steun voor de nobele missie van de Verenigde Naties, een boodschap van solidariteit met iedereen die zich inzet om deze missie te bereiken en een boodschap van inspiratie om de strijd voort te zetten. Ik dank u namens de Verenigde Naties.
U eert de Verenigde Naties op een moment dat we een opmerkelijke gebeurtenis vieren: De 600ste verjaardag van de Universiteit van Leuven, een van de oudste en meest prestigieuze instellingen voor hoger onderwijs ter wereld, vandaag vertegenwoordigd door de twee universiteiten die samenkomen op deze prachtige ceremonie.
Zes eeuwen geleden staken geleerden de vlam van de kennis aan. Van generatie op generatie werd die vlam levend gehouden. In onrust en triomf. In oorlog en vrede.
Van humanisme tot artificiële intelligentie
Van de Renaissance tot het informatietijdperk. Het was hier in Leuven dat Erasmus zijn humanistische denkwijze aanscherpte en de wereld leerde om studie te zien als een weg naar medeleven en begrip. Het was hier dat Mercator de cartografie beheerste en een revolutie teweegbracht in de navigatie en de manier waarop we onze wereld zien – hij opende nieuwe horizonten tussen continenten.
Hier begon de toekomstige premier en staatsman August Beernaert zijn intellectuele reis die leidde tot zijn gedurfde visie op vrede door middel van arbitrage, bekroond met de Nobelprijs voor de Vrede in 1909. Het was hier dat een jonge Georges Lemaître naar de sterren staarde en voorstelde wat bekend werd als de oerknaltheorie, waardoor het begrip van de mensheid over het universum zelf voor altijd veranderde.
En het was hier dat Dominique Pire, een nederige Dominicaanse broeder, humanitaire principes ontwikkelde die hem de Nobelprijs voor de Vrede opleverden voor zijn werk met vluchtelingen en voor de hoop die hij aan vergeten mensen gaf. Ieder van jullie houdt deze vlam levend in de 21e eeuw.
Uw academici hebben het werk van de Intergouvernementele Werkgroep over Klimaatverandering (IPCC) helpen leiden en de noodzaak van dringende klimaatmaatregelen benadrukt. Uw universiteiten speelden een cruciale rol bij de lancering van de Global University Academy, die hoger onderwijs voor vluchtelingen over de hele wereld ondersteunt.
Het Leuven Institute for Artificial Intelligence bevordert kennis delen en internationale partnerschappen op het gebied van artificiële intelligentie. Uw starterscentra en inspanningen voor technologieoverdracht zetten innovatief onderzoek om in tastbare voordelen voor de mensheid.
Tot slot opent u nieuwe deuren naar gelijkheid en rechtvaardigheid via uw Gender Equality Plan en door actief deel te nemen aan initiatieven zoals het Belgian Network of Women in Science, dat tot doel heeft het aantal vrouwelijke studenten en personeelsleden in de wetenschappen, technologie, ingenieurswetenschappen en wiskunde te verhogen.
Deze gezamenlijke viering – die de KU Leuven en UCLouvain samenbrengt – is opnieuw een voorbeeld van uw geest van een gemeenschappelijk doel en vernieuwd partnerschap… Een licht dat een betere en meer gelijke toekomst voor iedereen nastreeft.
“Multilateralisme ligt meer dan ooit onder vuur”
We hebben dat licht meer dan ooit nodig. Ik ben hier vandaag om een eenvoudige en sterke boodschap te geven: Multilateralisme is belangrijk. Maar het ligt meer dan ooit onder vuur. We kunnen en moeten die dreiging samen overwinnen. Het moment is nu.
Uw 600ste verjaardag valt samen met een moment van bezinning voor de Verenigde Naties. In 2025 bestaan we 80 jaar als organisatie en als het epicentrum van multilateralisme. Ons oprichtingshandvest belichaamt de wereldwijde overtuiging dat we de problemen van de wereld kunnen oplossen door samen te werken en ons te houden aan gedeelde principes en waarden.
Hier in Europa weten we dat ditzelfde streven naar multilateralisme het kloppend hart is van uw eigen Europese Unie. Op nationaal en internationaal niveau verdedigen België en de Europese Unie internationale samenwerking, democratie, mensenrechten en mondiale solidariteit.
Doorheen de decennia heeft België zijn motto “Eendracht maakt macht” waargemaakt door troepen te sturen naar vredesmissies van de Verenigde Naties, door vredesopbouw te promoten en door noodhulp over de hele wereld te ondersteunen. Vandaag is het Europese ideaal een krachtige herinnering aan onze gedeelde verantwoordelijkheid voor de meest kwetsbare mensen ter wereld en het bewijst dat isolationisme een illusie is en nooit een oplossing.
Een sterk en verenigd Europa is niet alleen essentieel voor het continent. Het is een fundamentele pijler van sterke en doeltreffende Verenigde Naties. Overal ter wereld werken de Europese Unie en de Verenigde Naties hand in hand: Door humanitaire hulp te bieden aan mensen in wanhopige nood. Door vrede op te bouwen in kwetsbare staten en democratische instellingen te versterken. Door mensenrechten en waardigheid te verdedigen. Door duurzame ontwikkeling en klimaatactie te ondersteunen. En door te focussen op de strijd tegen huiselijk geweld.
Maar deze en andere investeringen in internationale samenwerking worden bedreigd. Dodelijke conflicten komen steeds vaker voor en escaleren, met verwoestende menselijke tol. En straffeloosheid breidt zich uit.
Armoede, honger en ongelijkheid groeien, terwijl de rijkdom van een handvol mensen die van de helft van de mensheid overschaduwt. De klimaatcrisis neemt toe. Kwetsbare landen worden vaak uitgesloten van besluitvorming.
Technologie overtreft ons vermogen om de veiligheid, rechten en waardigheid van mensen te beschermen. We zijn getuige van een gevaarlijke terugval van fundamentele vrijheden. Vrouwenrechten worden aangevallen. Minderheden, vluchtelingen en migranten worden gedemoniseerd.
De stemmen van nationalisme en isolationisme worden luider, met een gevaarlijke heropleving van de politiek van geweld. En donoren bezuinigen drastisch op humanitaire hulp en ontwikkelingshulp, terwijl defensiebudgetten snel toenemen.
Het zou de wreedste ironie van allemaal zijn om de armen te laten betalen voor de wapens van de rijken.
Vorige week was ik in Cox’s Bazar, Bangladesh, tijdens de heilige maand van de Ramadan, op een missie van solidariteit met de Rohingya-vluchtelingen en de Bengalese gemeenschappen die hen zo vrijgevig opvangen. De hele vluchtelingenpopulatie is afhankelijk van humanitaire hulp.
Maar met bezuinigingen in het vooruitzicht wordt Cox’s Bazar ground zero van de financieringscrisis, omdat het geld voor basisbehoeften zoals voedsel opraakt.
Ik hoop dat wat we momenteel doen met verschillende donorlanden ons zal helpen om die tragische situatie te boven te komen, want als deze bezuinigingen in Cox’s Bazar en elders niet worden teruggedraaid, zullen mensen lijden en sterven.
“Waarheid, wetenschap en kennis worden in twijfel getrokken”
Terwijl de duisternis zich uitbreidt, dreigen we het grootste geschenk van Europa aan de beschaving te verliezen: de Verlichting. Overal waar we kijken worden de vruchten van de Verlichting uitgedaagd door de stemmen van irrationaliteit, onwetendheid en isolationisme. Waarheid, wetenschap en kennis worden in twijfel getrokken. Expertise en ervaring zijn op de een of andere manier een last geworden. En de multilaterale waarden die de Verenigde Naties belichamen – samenwerking, solidariteit, eenheid van handelen en mensenrechten – worden ondermijnd door wantrouwen en geopolitieke verdeeldheid.
Verjaardagen gaan niet alleen over terugkijken. Op hun best gaan ze over vernieuwing voor de toekomst. En vernieuwing betekent soms moeilijke vragen stellen. Laten we duidelijk zijn: de Verenigde Naties zijn nooit gecreëerd om vast te zitten in de tijd.
De wereld is fundamenteel veranderd, vooral door de toename van economische invloed en politieke macht in het Zuiden. Hoe kunnen we vandaag de dag een Veiligheidsraad rechtvaardigen zonder permanente vertegenwoordiging voor Afrika, waar een kwart van de mensheid woont?
Hoe kunnen we een oneerlijke en disfunctionele mondiale financiële architectuur accepteren die onvoldoende steun biedt aan ontwikkelingslanden wanneer ze die nodig hebben? Hoe kunnen we passief accepteren dat de grote belofte van articifële intelligentie zou inhouden dat we onze menselijkheid opgeven aan algoritmen?
Vernieuwing is de drijvende kracht achter het Pact voor de Toekomst, dat in september door de Verenigde Naties is aangenomen. Multilateralisme moet de drijvende kracht achter deze vernieuwing zijn. Alle landen moeten samenwerken – in solidariteit – om de uitdagingen waar onze wereld voor staat aan te gaan.
In die geest van vernieuwing door multilateralisme wil ik vier aandachtsgebieden schetsen waarop we de huidige bedreigingen kunnen overwinnen door eensgezind te blijven en gemeenschappelijke oplossingen te ontwikkelen.
De invasie van Rusland in Oekraïne, “een open wond in Europa”
Ten eerste moeten we gemeenschappelijke oplossingen vinden voor vrede in onze gefragmenteerde wereld. Vrede staat wereldwijd onder druk. Denk maar aan de invasie van Rusland in Oekraïne – een open wond in Europa.
Die brutale oorlog, die nu al vier jaar aan de gang is, heeft duizenden levens gekost, miljoenen mensen op de vlucht gejaagd – van wie velen hun toevlucht hier in België hebben gevonden – en de fundamenten van de Europese veiligheid en internationale orde in vraag gesteld.
Het is tijd voor een rechtvaardige en duurzame vrede. Maar een rechtvaardige vrede betekent dat ze gebaseerd moet zijn op het Handvest van de Verenigde Naties, het internationaal recht en de resoluties van de Verenigde Naties, inclusief de eerbiediging van de territoriale integriteit.
Sinds de verschrikkelijke terroristische aanslagen van Hamas op 7 oktober hebben de Israëlische militaire operaties die daarop volgden in Gaza een ongekend niveau van dood en vernietiging ontketend. Ik ben woedend over de Israëlische aanvallen van deze week in Gaza, die honderden mensen het leven hebben gekost.
Ik was diep bedroefd en geschokt toen ik hoorde van de dood van een van onze VN-medewerkers – en van 5 andere VN-medewerkers die gewond raakten – toen twee VN-gastverblijven in Deir al Balah werden getroffen door aanvallen.
Deze week werden nog eens vijf UNRWA-hulpverleners gedood, wat het totale aantal slachtoffers op 284 brengt. Het staakt-het-vuren had eindelijk iets van het verschrikkelijke lijden van de Palestijnen in Gaza verlicht en opluchting gebracht aan de Israëlische families die eindelijk hun gijzelaars konden verwelkomen na meer dan een jaar van angst en wanhoop.
Dat alles is nu in duigen gevallen. Escalatie is niet de oplossing. Er is geen militaire oplossing voor dit conflict. Ik doe een dringende oproep om het staakt-het-vuren te herstellen, de humanitaire hulp ongehinderd te hervatten en de resterende gijzelaars onmiddellijk en onvoorwaardelijk vrij te laten.
Naast het beëindigen van die verschrikkelijke oorlog moeten we de basis leggen voor een duurzame vrede door onmiddellijke en onomkeerbare stappen te zetten in de richting van een tweestatenoplossing, waarbij Israël en Palestina in vrede en veiligheid samenleven, in overeenstemming met het internationaal recht en de relevante resoluties van de Verenigde Naties, met Jeruzalem als hoofdstad van beide staten.
In de Democratische Republiek Congo – een land waarvan de tragische geschiedenis hier in België zo sterk weerklinkt – hebben nieuwe gevechten, aangewakkerd door inmenging van buitenaf en gewapende milities, gemeenschappen verwoest en de regio in een diepere crisis gestort, die natuurlijk wordt verergerd door de aanwezigheid van Rwandese troepen, die de territoriale integriteit van de Democratische Republiek Congo schenden.
In Sudan wordt het land overspoeld door bloedvergieten, ontheemding en hongersnood. De partijen in het conflict moeten onmiddellijk stappen ondernemen om burgers te beschermen, respect voor de mensenrechten te garanderen, de vijandelijkheden te staken en vrede te stichten.
Nationale en internationale controle- en onderzoeksmechanismen voor de mensenrechten moeten de mogelijkheid krijgen om te documenteren wat er ter plaatse gebeurt. Naast deze en andere conflicten moeten we de mondiale veiligheidsarchitectuur hervormen.
Gezamenlijke oplossingen vinden
Voortbouwend op de voorstellen in onze Nieuwe Agenda voor de Vrede roept het Pact voor de Toekomst op om de vredesmechanismen te versterken door prioriteit te geven aan instrumenten voor preventie, bemiddeling en vredesopbouw. De veranderende aard van conflicten vraagt om een herziening van onze vredesoperaties op mondiaal niveau; Versterking van de coördinatie met regionale organisaties; Het pact omvat ook de eerste multilaterale overeenkomst over nucleaire ontwapening in meer dan tien jaar, hoewel we nog ver verwijderd zijn van een kernwapenvrije wereld.
Ten tweede kunnen we de bedreigingen voor het multilateralisme overwinnen door gemeenschappelijke oplossingen te vinden om ongelijkheden te verminderen en financiële rechtvaardigheid voor iedereen te garanderen. Het pact roept op tot een enorme stimulans om landen te helpen investeren in duurzame ontwikkelingsdoelstellingen. Het vraagt ook om doortastende hervormingen van de internationale financiële architectuur, waaronder het verbreden van de stem en vertegenwoordiging van ontwikkelingslanden binnen de instellingen.
We moeten ook de leencapaciteit van de multilaterale ontwikkelingsbanken aanzienlijk vergroten, zodat ze groter, doortastender en beter worden. En we moeten de schuldenstructuur herzien om te voorkomen dat landen onder schuldenlast gebukt gaan. Geen enkel land zou moeten kiezen tussen schulden aflossen en de bevolking dienen.
Onze wereldeconomie heeft ook open, voorspelbare en inclusieve handel nodig om welvaart op grote schaal te stimuleren en ontwikkelingslanden te helpen beter te integreren in wereldmarkten en toeleveringsketens.
Het pact herinnert ons ook aan een fundamentele waarheid: samenlevingen kunnen alleen bloeien als alle vrouwen en meisjes hun volledige rechten genieten. Investeren in hun onderwijs, economische emancipatie en sociale bescherming is niet alleen eerlijk, het is essentieel voor een betere toekomst voor iedereen.
De klimaatcrisis kost levens
Ten derde kunnen we het multilateralisme voor de toekomst versterken door gemeenschappelijke oplossingen voor klimaatactie te vinden voordat het te laat is. De klimaatcrisis kost levens, hulpbronnen en miljarden aan schade.
Recordhittegolven verzengen continenten. 2024 was het heetste jaar in het heetste decennium in de geschiedenis. Onophoudelijke stormen verwoesten gemeenschappen. Stijgende zeeën bedreigen kustlijnen, ook hier.
En het zijn de minst verantwoordelijken die de zwaarste last dragen. Als we de temperatuurstijging willen beperken tot 1,5 graden – wat essentieel is als we de ergste klimaatcatastrofe willen voorkomen – is de wetenschap duidelijk: De wereldwijde uitstoot moet dit jaar zijn piek bereiken en daarna snel afnemen.
En we moeten deze uitdaging erkennen voor wat ze is: een enorme kans. De voordelen van de overgang naar schone energie zijn duidelijk. Hernieuwbare energie vernieuwt economieën. Ze stimuleren groei, verlagen energierekeningen en helpen ons allemaal makkelijker adem te halen dankzij schonere lucht.
Dit jaar, in de aanloop naar de conferentie van de Verenigde Naties over klimaatverandering, of COP30, in Brazilië, moet elk land nieuwe nationale klimaatplannen voor de hele economie presenteren die in overeenstemming zijn met de limiet van 1,5 graad en die de voordelen van schone energie vastleggen.
Ik werk nauw samen met de Braziliaanse president Lula om de grootste vervuilers aan te moedigen actie te ondernemen. De Verenigde Naties helpen ook bijna 100 ontwikkelingslanden om hun nationale klimaatactieplannen op te stellen. We zullen een speciaal evenement organiseren om de balans op te maken van de plannen van alle landen, om aan te dringen op actie om de 1,5-drempel binnen bereik te houden en klimaatrechtvaardigheid te garanderen.
Ik dring er bij Europa op aan om het voortouw te blijven nemen. Om solide en ambitieuze emissiereductiedoelstellingen vast te stellen. En om een einde te maken aan de mythe dat fossiele brandstoffen de toekomst zijn. We moeten de revolutie van hernieuwbare energie versnellen, die de uitstoot kan verminderen, de energiezekerheid kan vergroten, goede banen kan creëren en betaalbare, toegankelijke energie kan leveren.
We moeten ontwikkelingslanden en kwetsbare landen blijven steunen door al lang bestaande beloften na te komen en klimaatfinanciering over de hele linie te implementeren. Klimaatsolidariteit is een morele verplichting en een kwestie van overleven voor ons allemaal.
Informatie en artificiële intelligentie
Ten vierde en ten laatste kunnen we de bedreigingen voor het multilateralisme overwinnen door ervoor te zorgen dat technologie de mensenrechten en de waardigheid van iedereen respecteert. Het informatietijdperk ontvouwt zich op een duizelingwekkende schaal en met een duizelingwekkende snelheid. Artificiële intelligentie houdt een grote belofte in.
Maar op dit moment zijn deze voordelen voornamelijk in handen van een paar bevoorrechten. En terwijl sommige landen zich haasten om recordinvesteringen te doen, tasten de meeste ontwikkelingslanden in het duister.
Zonder bescherming dreigt AI de geopolitieke verdeeldheid en ongelijkheid te vergroten, surveillance mogelijk te maken, desinformatie te versterken, cyberaanvallen te vergemakkelijken en zelfs beslissingen te nemen op leven en dood.
Mensen moeten altijd de controle houden, geleid door internationaal recht, mensenrechten en ethische principes. Technologie moet de mensheid dienen, niet andersom. Dat is de geest van de Global Digital Compact, dat vorig jaar ook is aangenomen door de Verenigde Naties.
Hierin wordt opgeroepen om de digitale kloof te overbruggen, zodat alle landen hiervan kunnen profiteren. Het bevat de eerste universele overeenkomst over het bestuur van AI, om alle landen aan de onderhandelingstafel te krijgen. Het roept op tot de oprichting van een onafhankelijk internationaal wetenschappelijk panel voor AI om een gemeenschappelijk begrip van de risico’s, voordelen en mogelijkheden van AI te bevorderen.
Het stelt voor om een wereldwijde dialoog over AI-governance te starten – binnen de Verenigde Naties – zodat alle landen een stem hebben in de ontwikkeling van gemeenschappelijke governancenormen die helpen de mensenrechten te handhaven en misbruik te voorkomen. En het roept op tot steun voor de ontwikkeling van AI-instrumenten en -vaardigheden in ontwikkelingslanden.
Ik zal binnenkort een rapport voorstellen over innovatieve vrijwillige financieringsmodellen en initiatieven voor opleiding om alle landen te helpen van AI een kracht ten goede te maken.
Weiger onverschilligheid, verdedig de waarheid
Dit zijn allemaal manieren om de duidelijke en aanwezige gevaren voor het multilateralisme in onze tijd te overwinnen. Ik ben ervan overtuigd dat we kunnen slagen. Elke generatie staat voor beslissende keuzes. Toch heeft geen enkele generatie onze instrumenten, onze kennis en ons mondiale bewustzijn gehad.
Vandaag vieren we de geschiedenis. Maar de geschiedenis ontvouwt zich ook voor onze ogen – en ik dring er bij jullie op aan om de menselijke waardigheid in de frontlijn te verdedigen. Weiger onverschilligheid. Kies voor hoop. Kom op tegen onrecht. Verdedig de waarheid.
En om dat te doen kun je inspiratie putten uit de waarden die deze universiteiten vertegenwoordigen. Beste studenten, ik vraag jullie vandaag om kracht en inspiratie te putten uit de geschiedenis van jullie universiteiten.
Rector Sels en Rector Smets,
Ik zou willen afsluiten door uw openingswoorden te herbevestigen. U vertelde het krachtige verhaal van de universiteitsbibliotheek, die in 1914 en opnieuw in 1940 werd verwoest. Te midden van twee wereldoorlogen – en het puin van deze stad – was de schok en verontwaardiging die volgde op de vernietiging van een bibliotheek een duidelijke en krachtige boodschap.
Dat waren niet alleen aanvallen op boeken en manuscripten. Het waren aanvallen op geschiedenis, wetenschap, rede, kennis en kunst. Het waren aanvallen op de eigenlijke kenmerken van de mensheid. Het waren aanvallen op onze gemeenschappelijke ziel.
Twee keer probeerden de krachten van onwetendheid het licht van de kennis in Leuven te doven. En twee keer beantwoordde de wereld de oproep van Leuven – en hielp jullie dat licht te herstellen, helderder dan ooit. Want in de nasleep van die aanslagen hebben we andere aspecten van de menselijke ziel onthuld en helder zien schijnen.
We hebben vrijgevigheid gezien, in de landen die geld hebben gegeven voor de wederopbouw en boeken voor de bibliotheek. We hebben de kracht van samenwerking gezien, met landen die naast België en Leuven stonden om deze bibliotheek niet één, maar twee keer te laten herrijzen. En ja, we hebben de dorst van de mensheid gezien naar de eeuwige waarden die uw universiteiten al 600 jaar leiden – en de Verenigde Naties al 80 jaar.
Vrijgevigheid, solidariteit, vernieuwing.
Het is meer dan jullie verhaal, het is het verhaal van de mensheid. Het laat zien dat we, ongeacht de uitdaging, de bedreigingen aankunnen. We kunnen obstakels overwinnen. We kunnen sterker bouwen dan ooit tevoren. Daarom moeten we die nalatenschap voortzetten. En laten we blijven bouwen – samen.
Gelukkige 600e verjaardag.
Dank u. Merci.
