Antipersoonsmijnen zijn niet alleen dodelijk, ze zijn bovendien uiterst moeilijk te verwijderen. In Oekraïne liggen de meeste mijnen en munitie wereldwijd. Tussen het begin van de grootschalige Russische invasie in februari 2022 en december 2025 in totaal 472 burgers om het leven gekomen en 1.188 gewond geraakt door antipersoonsmijnen en niet-ontplofte munitie.
Voor de Internationale dag van bewustwording en bijstand bij landmijnenactie, die jaarlijks op 4 april valt, beantwoordde Ben Lark, programmaverantwoordelijke voor ontmijning bij het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties (UNDP) in Oekraïne, onze vragen. Deze Britse expert heeft in de voorbije 35 jaar in vrijwel alle conflictgebieden wereldwijd gewerkt, onder meer in de Balkan, in Rusland, het Midden-Oosten en Afrika.
UNRIC: Kan je stellen dat Oekraïne het meest vervuilde land ter wereld is wat landmijnen en explosieve munitie betreft?
Ben Lark : “Ja, dat klopt. Ook andere landen zijn in aanzienlijke mate vervuild, maar de ramingen blijven onzeker. In december 2025 werd de besmette oppervlakte in Oekraïne geschat op 133.300 km², wat neerkomt op bijna 22% van het nationale grondgebied. Aangezien Oekraïne over talrijke rivieren en meren beschikt, evenals een kustlijn aan de Zwarte Zee, is bovendien ongeveer 14.000 km² aan waterwegen ook vervuild.
De aanwezigheid van die explosieven gaat niet uitsluitend terug tot de Russische invasie of de gebeurtenissen van 2014. In werkelijkheid is het volledige grondgebied al sterk vervuild sinds de beide wereldoorlogen.
Daarnaast moet je rekening houden met munitievoorraden en oefenterreinen uit de Koude Oorlog. De recente golf van vervuiling concentreert zich momenteel in het oosten van het land. Naarmate de ontmijningsoperaties daar, en in nieuw getroffen gebieden, vorderen, worden echter ook munitieresten uit de Tweede Wereldoorlog en zelfs oudere explosieven aangetroffen.”
Er circuleren uiteenlopende cijfers in de media, waarvan sommige suggereren dat het ontmijnen van Oekraïne eeuwen in beslag zal nemen. Over welke schattingen beschikt u die als het meest betrouwbaar kunnen worden beschouwd?
De verontreiniging in Oekraïne en in tal van andere landen, zoals Afghanistan, manifesteert zich niet in duidelijk afgebakende zones, in tegenstelling tot de mijnenvelden die door legers zijn aangelegd en geregistreerd.
In de Oekraïense context weet men nooit met zekerheid of de laatste munitie daadwerkelijk is gevonden. Wat wél vaststaat, is dat Oekraïne, dat al een eeuw met dit probleem wordt geconfronteerd, er nog een eeuw mee zal moeten omgaan. De kernvraag is dan ook niet wanneer de ontmijning volledig voltooid zal zijn, maar wanneer de mate van vervuiling zal zijn teruggebracht tot een niveau dat geen directe en ernstige bedreiging meer vormt voor de bevolking.
In de momenteel toegankelijke gebieden, die niet noodzakelijk de zwaarst vervuilde zijn, zal dat minstens tien jaar vergen. In de bezette zones langs de frontlinie is de tijdshorizon daarentegen afhankelijk van factoren die volledig buiten de invloedssfeer van ontmijningsprogramma’s liggen.
Waarom is humanitaire ontmijning op dit moment van groot belang voor Oekraïne?
Allereerst om mensenlevens te beschermen. Elke mijn en elk stuk munitie dat wordt geneutraliseerd, betekent één gevaar minder voor de zes miljoen mensen die in de zwaarst vervuilde gebieden leven.
Daarnaast is er de wederopbouw. Het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties (UNDP) heeft al heel wat werk verricht, door puin te ruimen en de heropbouw van stedelijke gebieden en essentiële infrastructuur te ondersteunen. Dat alles gebeurt echter in een uiterst risicovolle context omwille van niet-ontplofte munitie. Elk gebouw dat instortte, werd immers getroffen door beschietingen. Tussen 10% en 30% van de op een doel afgevuurde munitie komt niet tot ontploffing. Het is dan ook van cruciaal belang om eerst alle explosieven te ruimen voordat men overgaat tot wederopbouw of de hervatting van landbouwactiviteiten.
Hoeveel mensen zijn momenteel betrokken bij de ontmijning van Oekraïne?
Het is bijzonder moeilijk om daar een exact cijfer op te plakken. Duizenden mensen zijn bij de ontmijning betrokken: overheidsinstellingen, de politie, de civiele bescherming, de humanitaire ontmijningsteams van het ministerie van Defensie, toonaangevende internationale en Oekraïense ngo’s en bepaalde Oekraïense privéondernemingen.
Wat zijn de voornaamste uitdagingen waarmee de Oekraïense regering wordt geconfronteerd in de strijd tegen de vervuiling door landmijnen en explosieve oorlogsresten?
De coördinatie vormt de voornaamste uitdaging. Hoe kan men een activiteit van dergelijke complexiteit coördineren en aansturen, zeker in volle oorlogsomstandigheden, terwijl zich tal van andere prioriteiten en problemen aandienen?
Bij het begin van de grootschalige invasie beschikte Oekraïne al over ontmijningscapaciteiten. De omvang en complexiteit van de operaties zijn sindsdien echter aanzienlijk toegenomen. De bestaande juridische en bestuurlijke kaders werden snel aangepast, maar vereisen opnieuw bijsturing. De kernvraag luidt hoe die operaties gecoördineerd moeten worden: hoe beslissingen tot stand komen, welke gebieden worden ontmijnd, wanneer, waar, hoe en door wie.
Een andere grote uitdaging is vanzelfsprekend het behoud van de betrokkenheid van donoren, om het momentum te bewaren. In het geval van een staakt-het-vuren of een vredesakkoord, en mits toegang tot de gevechtszones en bezette gebieden mogelijk wordt, zal de intensiteit en schaal van de ontmijningsoperaties aanzienlijk moeten worden opgevoerd.
Wat is het belangrijkste type wapen dat verantwoordelijk is voor de vervuiling in Oekraïne?
Het betreft voornamelijk grondmunitie, met andere woorden het volledige spectrum aan munitie dat strijdende legers op het slagveld tegen elkaar inzetten. Dat type bewapening is op zich niet nieuw, maar wat dit conflict onderscheidt, is het grootschalige gebruik van drones.
Een drone eenvoudig gezegd munitie waarbij een explosief mechanisme is bevestigd aan een luchtplatform. Daarnaast is er de opkomst van zogeheten FPV-drones (first-person view), waarvan vele via glasvezel worden aangestuurd. Het gevolg is dat inmiddels honderdduizenden glasvezelkabels — sommige met een lengte van meerdere kilometers — verspreid liggen over het strijdtoneel. Hoewel ze geen direct explosiegevaar vormen, brengen zij wel een aanzienlijk ecologisch en milieutechnisch risico met zich mee.
Het gebruik van machines op terreinen waar duizenden uiterst sterke kabels zich door bossen, velden en waterlopen uitstrekken, wordt hierdoor sterk bemoeilijkt. De vraag hoe die infrastructuur moet worden verwijderd, blijft voorlopig onbeantwoord en vormt een nieuwe uitdaging waarvoor een oplossing moet worden gevonden.
Hoe ondersteunt het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties (UNDP) de Oekraïense regering en de lokale autoriteiten sneller te ontmijnen en het aantal burgerslachtoffers terug te dringen?
De rol van het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties (UNDP) bestaat erin de nationale autoriteiten te ondersteunen, en niet om zelf rechtstreeks ontmijningsactiviteiten uit te voeren, al verlenen wij wel contractuele steun bij operaties zoals puin ruimen. Onze ondersteuning steunt op drie pijlers.
Ten eerste, de coördinatie en de ontwikkeling van governance. Wij dragen bij aan de verbetering en versterking van structuren, mechanismen, juridische kaders en technische instrumenten.
Oekraïne heeft tal van innovaties ontwikkeld op het vlak van mijnenbestrijding, waaronder het GRIT-systeem, een vorm van artificiële intelligentie die wij voor de overheid ontwikkelen en die, hopelijk, wereldwijd een revolutie teweeg zal brengen in de prioritering van ontmijningsoperaties. Dat instrument maakt het mogelijk de impact van ontmijning te berekenen en de inzet van personeel doelgericht te prioriteren. Het zal de doeltreffendheid en efficiëntie van ontmijningsactiviteiten aanzienlijk verhogen.
De tweede pijler is veel concreter en heeft betrekking op de aanschaf van materieel en opleiding. Wij ondersteunen de civiele bescherming, de politie en de Nationale Dienst voor Speciaal Transport (SSTS), de voornaamste overheidsactoren op het gebied van ontmijning. Wij hebben die drie instanties opnieuw uitgerust met vaartuigen voor onderwaterontmijning en munitiedetectie, voorzien van de meest geavanceerde technologieën en opleidingen. Daarnaast leiden wij ook veteranen op, onder wie veteranen met een handicap, zodat zij kunnen worden ingezet in de ontmijningssector. Tot slot hebben wij gespecialiseerde speurhonden geïntroduceerd bij ontmijningsoperaties.
Ten derde willen we de ontwikkeling van een commerciële ontmijningssector in Oekraïne ondersteunen. Via kleinschalige contracten trachten wij de private sector te stimuleren.
Minder bekend is dat Oekraïne tot de oudste producenten van landbouwmachines ter wereld behoort. Het land heeft performante ontmijningsmachines ontwikkeld die aanzienlijk goedkoper zijn dan internationale modellen. De vraag rijst dan ook hoe die Oekraïense industrie verder kan worden bevorderd en ondersteund.
Is het niet ontmoedigend om ter plaatse te werken en soms alles opnieuw te moeten beginnen?
De gebieden die momenteel worden ontmijnd, bevinden zich niet in actieve gevechtszones. Voorlopig raken zij niet opnieuw vervuild, maar wie weet wat de toekomst brengt? Om die reden interveniëren wij doorgaans niet midden in een lopend conflict.
Toch zijn er in dit land uitgestrekte gebieden waar ontmijning mogelijk is, in de hoop dat nieuwe gevechten uitblijven. Daarnaast, en dat is een meer persoonlijke beschouwing, werk ik ondertussen al 35 jaar in de humanitaire sector en ben ik actief geweest in noodsituaties, genocides en tal van andere schrijnende omstandigheden.
Ik behoud mijn vertrouwen in de mensheid en ben ervan overtuigd dat ons werk, zelfs als het slechts enkele mensen, individuen of gezinnen helpt, de moeite waard is. Met alle goede wil en de middelen waarover wij beschikken, proberen wij de gevolgen van conflicten te verzachten. Het is van belang optimistisch te blijven en het uiterste te doen wat binnen onze mogelijkheden ligt.
Nuttige link:
Vier jaar na de invasie: wat doet de VN in Oekraïne?