Wist je dat mariene ecosystemen vitale functies vervullen, zoals zuurstof produceren en overtollige warmte en CO₂ opslaan? Klimaatverandering heeft een steeds grotere invloed op onze oceanen, waaronder de Noordzee, en op hun vermogen om goed te functioneren.
UNRIC interviewde Jan Seys, een Belgische mariene bioloog en woordvoerder van het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) in Oostende, België, om meer te weten te komen over de gevolgen van klimaatverandering voor de Noordzee en wat we kunnen doen om die tegen te gaan.
Waarom is de Noordzee belangrijk om klimaatverandering tegen te gaan?
De Noordzee werkt, net als alle andere oceaanbekkens, als een klimaatregulator. Wereldwijd absorbeert de oceaan 25% van de CO₂ die door menselijke activiteiten wordt uitgestoten en, nog belangrijker, 90% van de overtollige warmte. Met andere woorden: 90% van de extra warmte die in onze atmosfeer terechtkomt, wordt door onze oceanen opgenomen. Zonder de oceanen zou het menselijk leven niet mogelijk zijn.
De Noordzee is een klein, maar biologisch rijk en uitgebreid bestudeerd deel van de wereldzeeën. Zo biedt ze waardevolle mogelijkheden voor wetenschappelijk onderzoek. De Noordzee is ondiep, met een gemiddelde diepte van 90 meter, minder dan de hoogte van het hoogste gebouw in Oostende, dat, in combinatie met de aanzienlijke toevoer vanuit de omliggende riviermondingen, maakt het gebied heel productief. Het wordt omringd door een dichtbevolkte kustregio en profiteert van een sterke concentratie van kennis, expertise, universiteiten en gespecialiseerde instituten.
Wat zijn de belangrijkste gevolgen van de klimaatverandering voor de Belgische Noordzee?
De impact is aanzienlijk. De afgelopen 60 jaar is de temperatuur met ongeveer 2 °C gestegen, een relatief snelle en grote stijging in vergelijking met andere regio’s in de wereld.
De zeespiegel is de afgelopen 50 jaar met ongeveer 20 centimeter gestegen, een verandering die ongeveer overeenkomt met het wereldwijde gemiddelde. Als reactie hierop heeft de Vlaamse regering in 2011 het Masterplan Kustveiligheid gelanceerd, een programma dat ons moet beschermen tegen overstromingen door onder meer de stranden te verhogen en te verbreden en een stormvloedkering te bouwen in de monding van de IJzer.
Een ander fenomeen zijn de mariene hittegolven. Door de opwarming van de aarde nemen de frequentie en intensiteit ervan toe. Mariene hittegolven doen zich voor wanneer de zeetemperatuur gedurende meer dan vijf opeenvolgende dagen ongewoon hoog blijft en het niveau overschrijdt dat normaal 90 % van de tijd wordt waargenomen. Die hittegolven kunnen dus ook in de winter voorkomen.
Wat is de impact van mariene hittegolven op ecosystemen en het leven in zee?
Mariene hittegolven hebben een enorme impact op ecosystemen en soorten en leiden tot “tropicalisering”, de migratie van soorten naar koudere gebieden omdat hun huidige leefgebieden te warm worden.
Atlantische kabeljauw is een voorbeeld uit de Noordzee, maar ook andere soorten, zoals plankton, worden getroffen. Kleine roeipootkreeftjes, een bepaald type plankton en de belangrijkste voedselbron voor Atlantische kabeljauwlarven, zijn 1000 kilometer naar het noorden getrokken.
Een ander voorbeeld is de kleine pieterman. In vergelijking met vorig jaar is hun aantal verzevenvoudigd. Door zijn giftige stekels wordt hij beschouwd als het gevaarlijkste dier in het Belgische deel van de Noordzee.
Uit ander onderzoek blijkt dat twee op de drie vissoorten in de Noordzee zich tussen de 50 en 500 kilometer naar het noorden hebben verplaatst, wat bijdraagt aan de tropicalisering. Anderzijds kunnen verschillende dier- en plantensoorten die normaal gesproken niet in deze regio voorkomen omdat het te koud is, nu veel gemakkelijker overleven in de Noordzee wanneer de temperaturen hoger zijn.
Daarnaast is er een opmerkelijke verandering in de fenologie van plankton en zoöplankton. Die organismen veranderen hun gedrag, wat gevolgen heeft voor het hele ecosysteem. Aangezien plankton de basis vormt van de voedselketen, heeft elke verandering op dat niveau invloed op alle soorten die ervan afhankelijk zijn.
Deze voorbeelden illustreren hoe het zeeleven verandert, van een overwegend koudwaterfauna naar een warmerwaterfauna met soorten als ansjovis, sardines en een toenemend aantal inktvissen. Die verschuiving heeft een domino-effect op het hele ecosysteem.
Hoe is het CO₂-gehalte in 2025 wereldwijd veranderd?
Hoewel de stijging van de CO₂-uitstoot enigszins lijkt af te nemen, blijft het CO₂-gehalte in de atmosfeer stijgen, met aanzienlijke gevolgen voor de temperatuur op aarde.
De grootste zorg van wetenschappers is dat de temperatuurstijging van 2 °C wordt overschreden, omdat de mogelijke gevolgen na dit punt onbekend zijn. Als de temperatuur boven die drempel komt, worden verschillende feedbackmechanismen in gang gezet die de opwarming van de aarde versnellen en de negatieve effecten ervan versterken.
Eén van die omslagpunten is wanneer de temperatuur zo sterk stijgt dat de permafrost gaat ontdooien, met name in Rusland. In dat geval kunnen enorme hoeveelheden methaan vrijkomen. Methaan is veertig keer krachtiger als broeikasgas dan CO₂. Eens vrijgekomen, kan het niet meer worden tegengehouden.
Het is de combinatie van verschillende feedbackloops en omslagpunten die wetenschappers zorgen baart. Wil jij in een wereld leven waar zelfs wetenschappers niet weten wat er gaat gebeuren? Nee. De wereldwijde temperatuurstijging onder de 2 °C houden is daarom van groot belang. Dat doel is nog steeds haalbaar, maar het wordt een uitdaging.
Wetenschappers maken zich ook zorgen over de verzuring van de oceanen als gevolg van de stijgende CO₂-concentraties in de atmosfeer. Hoe zuurder de oceanen, hoe moeilijker het voor verschillende organismen, zoals oesters, mosselen, koralen, bepaalde planktonsoorten en inktvissen, wordt om hun calciumhoudende skelet te vormen. De helft van de biodiversiteit in de oceanen zou hierdoor kunnen worden aangetast. De oceanen zijn al 30% verzuurd.
Veranderingen in ons oceaansysteem hebben ook invloed op het zuurstofgehalte – dat wereldwijd al met 2% is gedaald – en op de zeespiegelstijging, overstromingen, visserij en andere daarmee samenhangende kwesties.
Hoe kunnen wetenschappers en burgers de impact van klimaatverandering op de Belgische Noordzee tegengaan?
In de eerste plaats is het natuurlijk aan ieder van ons om klimaatvriendelijker zijn. Maar er is meer.
De oceaan is enorm groot en wetenschappers kunnen de uitdagingen niet alleen aanpakken. VLIZ heeft verschillende monitoringinitiatieven opgezet om die uitdagingen aan te pakken, bekend als ‘burgerwetenschap’, die tot doel hebben om burgers actief te betrekken. In die programma’s wordt wetenschappelijk onderzoek uitgevoerd door burgers zelf, waardoor een effectievere band tussen de samenleving en de wetenschap ontstaat. In België lopen momenteel vier programma’s, waardoor we langetermijn-datasets die essentieel zijn voor de ontwikkeling van modellen die ons helpen de oceaan beter te begrijpen, kunnen ontwikkelen.
Burgers dragen waardevolle gegevens bij en krijgen rechtstreeks inzicht in de gevolgen van klimaatverandering. Daardoor is het bewustzijn van milieukwesties bij het grote publiek aanzienlijk toegenomen. Als we onze krachten bundelen en samenwerken, wint iedereen.
VLIZ neemt in daarom ook deel aan een Europees project genaamd MArine Citizen science data Horizon, CS-MACH1. Dat project brengt mensen die zich in heel Europa bezighouden met mariene burgerwetenschap samen om een efficiëntere gegevensstroom tot stand te brengen, zodat die toegankelijk en bruikbaar wordt voor beleidsmakers.
Tenslotte is gedragsverandering essentieel voor ieder individu. In mijn 25 jaar werk rond oceaankwesties is het de eerste keer dat we structuren hebben die de wereld echt oproepen om iets te doen aan de duurzaamheid van de oceaan: het VN-Oceaandecennium dat in 2021 van start is gegaan, het eerste decennium dat aan de oceaan is gewijd, en de EU Missie: “Onze oceaan en wateren herstellen”. Deze initiatieven helpen de gedragsverandering te creëren die nodig is.
Burgers zijn steeds meer ‘‘oceaangeletterd” en begrijpen ook steeds beter dat de oceaan een essentieel en centraal onderdeel is van het hele systeem, en dat inzicht is fundamenteel voor de manier waarop we klimaatverandering zullen aanpakken.
NUTTIGE LINKS
- Wereldoceanendag: Vlaanderen als ‘testlab’ voor de duurzame wereld van morgen
- Oceaan beïnvloedt het weer, maar zelf slachtoffer van klimaatverandering
- UNRIC Library Backgrounder: Oceans
- UN Oceans Conference: Call for a new chapter
- Ocean with David Attenborough: “If we save the sea, we save our world”