UNESCO hefur samþykkt að sundlaugamenning Íslands skuli tekinn inn á heimsminjaskrá yfir óáþreifanlega menningarlega arfleifð mannkyns.
Ísland sótti um að fá sundlaugamenningunar viðurkennda með þessum hætti. Bent var á að 79% landsmanna sæktu sundlaugar, þar af 40% einu sinni í mánuði eða oftar.
Það er auðvitað jarðhitinn, sem er grundvöllur sundlaugamenningar Íslendinga. Eldvirknin hefur þó einnig sett í strik í reikninginn, eins og tíðar lokanir Bláa lónsins vegna Reykjaneselda er skýrt dæmi um.
Í nýlegu myndbandi frá UNESCO; Mennta,- vísinda,- og menninngarstofnun Sameinuðu þjóðanan er fjallað um sundlaugamenninguna og rætt við ýmsa sundlaugagesti. „Þetta verður að hefð,“ segir Valgerður Gísladóttir.
„Maður gerir þetta fyrst af því þetta er svo hressandi, Svo verður þetta að hefð og verður bara ómissandi þáttur af daglegu lífi að fara í sundið. Og svo þegar maður er búinn að eignast vinahóp í sundinu þá er svo margt sem kallar á. Þá vill maður bara hitta sínar vinkonur og vini og njóta þess.“
Pólitík eða ekki pólitík?
Fólk fer af ýmsum ástæðum í sund, ýmist til að hreyfa sig, slaka á eða njóta félagsskapar, ekki síst í heitu pottunum.
Halldór Bergmann Þorvaldsson er vanur að hitta hóp í sundi á morgnana. „VIð mætum kupp úr 7. Þetta samfélag okkar er mjög fjölbreytt. Það eru iðnaðarmenn eins og ég og fleiri, það eru alþingismenn, fyrrverandi ráðherra og öll flóran þar á milli. Ég setti reyndar eina reglu þegar ég stofnaði hópinn. Það væri bannað að tala um pólitík. Þess vegna er svona gaman hjá okkur.”
Þótt þessi hópur sniðgangi stjórnmál, er það síður en svo reglan. Íslenskir stjórnmálamenn eru sér vel meðvitandi um að það sé hægt að taka púlsinn á almenningsálitinu í sundlaugunum. Þegar Steingrímur Hermannsson var gagnrýndur fyrir að afleggja vikulegan opinn fund með almenningi í stjórnarráðinu, varð hann að sögn steinhissa. Benti hann á að það væri hægt að ná í sig, ekki bara vikulega, heldur á hverjum degi klukkan sjö í sundlauginni.
Slíkt gengur kannski ekki í stærri löndum þar sem stjórnmálamenn þurfa vopnaða verði með öflugri vopn en vatnsbyssur, en þetta var hægt á Íslandi í stjórnartíð Steingríms 1983-1987, og 1988-1991. Hann var einmitt forsætisráðherra þegar leiðtogafundur Reagans og Gorbatsjovs. Ræddi hann þá við bandaríska sjónvarpsmenn á sundfötum einum saman og stakk sér síðan til sunds með glæsibrag fyrir myndavélar þeirra.
Ekki bara heilsusamlegt heldur líka ódýrt
Reykjavik er lítil borg á heimsvísu með sínar 146 þúsund sálir en státar af 8 afbragðs almenningssundlaugum. Ein ferð kostar 1380 en ef keypt er tíu miða kort kostar hvert skipti aðeins 630 og ókeypis er fyrir börn.
Fyrir utan laugarnar og pottana hafa á síðari árum bæst við gufuböð. Mikilvægi lauganna í íslensku samfélagi sást raunar glögglega á dögunum þegar borgarstjórinn vígði nýja saunu Vesturbæjarlaugar – að sjálfsögðu í sundfötum að viðstöddum helstu fjölmiðlum.
Samfélag sundlaugargesta telur alla þjóðfélagshópa, sem allir standa jafnfætis á sundfötunum einum.
„Þetta er einhvern veginn þannig í lífinu að maður klæðir sig á tiltekinn hátt – þú ert svona týpa eða hinsegin,“ segir Anna Kristín Sigurðardóttir forstöðukona Vesturbæjarlaugar. „Og vissulega getur þú verið í sundfötum sem eru svona eða hinsegin, eða með tattú eða sérstaka hárgreiðslu. Það er samt rosalega mikið af því sem skilgreinir mann sjálfan strípað í burtu. Og það skiptir ekki máli hvort þú ert forsetinn eða frægasta poppstjarnarn, það eru bara allir saman í sundi.”
Og raunar er það svo að skærasta stjarna landsins, Björk, er tíður sundlaugargestur í sinni hverfislaug.
Sál þjóðarinnar
Guðni Th. Jóhannesson sagnfræðiprófessor og fyrrverandi forseti Íslands segir að sundlaugamenningin, eins og við þekkjum hana í dag, eigi rætur að rekja til upphafs 20.aldar þegar laugar voru byggðar um mestallt land.
„Sundmenning Íslendinga er samofin þjóðarsálinni segir Guðni. „Mér finnst sérlega gaman þegar ég fer í sundlaugina á morgnana. Þá hittir maður krakka sem eru að fara í skólasund og eldra fólk, sem fær sér sundsprett og nýtur þess að spjalla saman í heita pottinum. Og leysa öll heimsins vandamál. Þær lausnir gilda svo bara í einn sólarhring, svo það þarf að koma saman næsta morgun og spjalla aftur og spekúlera.”
Heitupottarnir eru þó tiltölulega nýtt fyrirbæri eða frá síðari hluta 20.aldar. Hins vegar er íslensk baðmenning auðvitað eldri. Snorralaug í Reykholti er til vitnis um það og í Íslendingasögum „gengu menn til laugar” til að hvílast á milli blóðhefnda og málaferla.
Krakkarnir eru í stuði og gamla fólkið líka
Sundlaugamenningin erfist frá kynslóð til kynslóðar þegar foreldrar fara með börn sín í sund. Auðvitað skilar það sér einnnig að íslenskir skólakrakkar faraí skólasund vikulega frá 6 til 16 ára aldri.
„Ég held að þessi hefð sé komin til að vera,” segir Inga Lára Björnsdóttir. „Ég var að rifja þetta upp með mömmu og pabba, hvernig þetta var þegar við vorum að alast upp þrjú systkinin. Það var nákvæmlega eins og ég er farin að gera með mínar stelpur. Það er farið í sund eftir leikskóla og náttfötin tekin með. Við eigum eina þriggja mánaða og ef það væri sumar væri farið í að styttast í að hún komi með. Við bíðum spennt eftir vorinu.”
Símalaust svæði
Sundlaugar hafa einnig nýtt gildi fyrir unga fólkið á tímum þar sem sífellt sjaldgæfara er að fólk tali saman augliti til auglitis.
„Mig byrjar að klæja í líkamann ef ég er ekki búin að fara í sund í fjóra daga,” segir Steinunn Lóa Lárusdóttir. Hún 24 ára og því af þeirri kynslóð sem alin er upp við snjallsíma. „Það er líka svo góður staður til að hitta vini sína því því maður getur ekki verið í símanum. Maður neyðist til að vera í núinu og horfa á vini sína.”
Sundlaugarmenningin þjónar því hlutverki að efla samheldni samfélagsins og skiptir á margan hátt miklu máli í að stuðla að vellíðan íslensku þjóðarinnar.
Eins og pöbbar án timburmanna
Jón Karl Helgason kvikmyndagerðarmaður og höfundur heimildamyndarinnar Sundlaugasögur var nýlega í viðtali við breska blaðið the Guardian og sagði: „Þegar þið Bretar farið á pöbbinn, förum við Íslendingar í sund.“
Enn hafa þó breskir pöbbar ekki ratað inn á heimsminjaskrár. Íslenska sundlaugarmenning er hins vegar komin þangað í góðum félagsskap belgískrar bjórmenningar. Þar að auki stendur yfir herferð til stuðnings írskri pöbbamenningu.
Eitt er þó víst og það er að sundferðir eru áreiðanlega heilsusamlegri en pöbbarölt og hægt að ganga út frá því að þeim fylgi engir timburmenn, þó laugarferðir hafi löngum verið timbruðum líkn.
Heimild: viðtöl eru fengin úr myndbandi UNESCO sjá hér.
Sjá nánar um Sundlaugamenningu Íslands á heimsminjaskrá hér.