Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn (ICC) stendur frammi fyrir miklum áskorunum í sífellt flóknara alþjóða-pólitísku landslagi að sögn Päivi Kaukoranta forseta þings aðildarríkja dómstólsins. Hún segir dómstólinn hins vegar staðráðinn í að halda áfram starfi sínu. „Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn býr sig undir hvers kyns áskoranir og er ekki að gefast upp,” sagði Kaukoranta í viðtali við vefsíðu UNRICs.
Päivi Kaukoranta er finnskur stjórnarerindreki sem var kosin forseti þings aðildarríkja (ASP) Rómarsamþykktarinnar (Rome Statute) um Alþjóðlega sakamáladómstólinn (ICC) í desember 2023. Þingið hefur eftirlit með starfi ICC og er skipað ríkjum sem hafa staðfest eða gerst aðilar að Rómarsamþykktinni.
Fjallar um alvarlegustu glæpi
Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn (ICC) er fyrsti dómstóll í heiminum sem hefur það hlutverk að rannsaka og sækja til saka einstaklinga fyrir alvarlegustu glæpi samkvæmt alþjóðalögum. Nú er 125 ríki aðilar að honum. 61 virk handtökuskipun er í gildi.
Dómtóllinn hefur lögsögu í málum sem snúasat um þjóðarmorð, glæpi gegn mannúð (mannkyninu) og stríðsglæði sem framdir hafa verið eftir 1.júlí 2002. Til að hann hafi lögsögu þarf glæpurinn að hafa verið framinn af borgara ríkis sem á aðild, á landsvæði slíks ríkis eða í ríki sem fallist hefur verið á lögsögu dómstólsins. Hann er staðfestur í Haag í Hollandi.
Þrýstingur og refsiaðgerðir
Alþjóða sakamáladómstóllinn á undir högg að sækja vegna mikils pólitísks þrýstings. Bandaríkin beittu hann refsiaðgerðum í júní 2025. Þær beindsut gegn dómurum og saksóknurum vegna rannsókna á meintum stríðsglæpum Ísraela og rannsóknum á málum í Afganistan. Hótað hefur verið frekari refsiaðgerðum gegn dómstólnum í heild, en slíkt hefði víðtækar afleiðingar í för með sér.
„Þetta myndi grafa undan starfi ICC á vettvangi í Úkraínu svo dæmi sé tekið. Afleiðingarnar yrðu að torvelt myndi reynast að ná til þeirra samfélaga sem í hlut eiga, fórnarlamba- og vitnavernd stefnt í voða, sem og réttlátri málsmeðferð fyrir dómi,“ segir Päivi Kaukoranta í viðtalinu við UNRIC. „Þá kunna greiðslur úr bótasjóði fyrir fórnarlömb (Trust Fund for Victims) að stöðvast, auk banka- og fjármálaþjónustu, netþjónustu og annars sem dómstóllinn þarf á að halda fyrir starf sitt.”
Auk refsiaðgerða Bandaríkjanna hafa önnur ríki ráðist til atlögu við dómstóllinn og má nefna að Rússar hafa gefið út handtökuskipun á hendur dómurum. Ungverjaland og nokkur Afríkuríki hafa sagt sig frá Rómarsamþykktinni.
Þrátt fyrir handtökuskipun á hendur Benjamin Netanyahu forsæstiaráðherra Ísraels var hann boðinn í heimsókn til Ungverjalands í boði forsætisráðherra landsins 2.-6.apríl 2025. 3.apríl tilkynnti Ungverjaland um úrsögn úr Rómarsamþykktinni. Hún tekur hins vegar ekki gildi fyrr en að ári (2.júní 2026) og því bar Ungverjum að handaka ísraelska forsætisráðherrann.
Kaukoranta viðukennir að ekki eru mörg úrræði í Rómarsamþykktinni um hvernig framfylgja beri henni ef ríki neita að vinna með dómstólnum. ICC er ekki stofnun á vegum Sameinuðu þjóðanna en hefur náið samstarf við samtökin. Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna getur vísað málum til dómtólsins og hefur gert það í málefnum Darfur og Líbýu.
„ICC býr sig nú undir hvers kyns áskoranir og gefst ekki upp. Hann er mikilvægur hlekkur í alþjóðlegu regluverki. Ef hann væri ekki til, þyrfti að finna hann upp.”
Sjá viðtalið við Kaukoranta í heild hér á ensku.