Alþjóðlegur dagur farandfólks.Satu Rämö. Maó Alheimsdóttir.
Sú var tíð að það þótti tíðindum sækja að útlendingar settust að á Íslandi. Á síðustu öld var ástin helsta aðdráttaraflið, en færri freistuðu gæfunnar í von um feitan launaseðil, enda kannski lengst af litla gæfu hér að finna í þeim efnum.
Nú er öldin önnur og Íslendingar alvanir því að útlendingar séu burðarásar í verslunarstörfum, ferðamennsku, umönnunarstörfum og mörgu fleiru. Ekki koma þó allir til Íslands í leit að starfi. Við töluðum við tvær frekar ódæmigerðar konur, aðra finnska og hina pólska, sem löðuðust frekar að íslenskri menningu en mammoni í tilefni af Alþjóðlegum degi farandfólks 18. desember 2024.
Nonni, Manni og Vigdís
Dæmi eru um að íslensk náttúra, saga, og já kvenfrelsi hafi togað til sín útlendinga. Sú var raunin með finnska rithöfundinn Satu Rämö, sem hefur verið búsett hér síðan 2003.
Hún segir að áhugi sinn á Íslandi hafi fyrst vaknaði þegar hún var barn og sá sjónvarpsþátt um Nonna og Manna – eftir sögu Jóns Sveinssonar- í Yle, finnska sjónvarpinu. „Ég elskaði þessa þætti. Það voru tveir strákar að leika úti í náttúrunni og það voru hestar, hvalir og eldgos og allt að gerast,” rifjar hún upp í samtali við UNRIC.
„Seinna var Vigdís Finnbogadóttir forseti Íslands og mér fannst það svo ótrúlega flott því á þeim tíma – seinni hluta níundar áratugarins – snerist umræðan í Finnlandi um hvort konur gætu orðið prestar. Ef kona getur verið forseti á Íslandi af hverju getur hún ekki verið prestur í Finnlandi líka? spurði ég mig.”
Ísfirskar sögur á 18 tungumálum
Þetta átti þátt í því að Satu sóttist eftir að gerast skiptinemi á Íslandi og lærði íslensku við Háskóla Íslands, þar sem hún lauk prófi í íslensku sem öðru máli. „Mér fannst það geggjað,” segir hún um námið. Örlög hennar réðust þó ekki í Háskólanum heldur á Kaffibarnum, þegar hún hitti „myndarlegan gaur”, giftist, eignaðist tvær dætur og fluttist til Ísafjarðar.
Þangað sækir hún efnivið í glæpasögur um lögreglukonuna Hildi. Nú er hún ekki aðeins metsöluhöfundur í heimalandi sínu Finnlandi heldur hafa bækur hennar um verið þýddar á átján tungumál.
„Ég var samt spenntust fyrir því að bókin kæmu út á íslensku,” segir Satu. Og hún kvartar ekki yfir viðtökunum því hún segir fólk hafa verið „þakklátt og ánægt” og auðvitað forvitið um hvernig land og þjóð kæmi erlendum höfundi fyrir sjónir.
Dánarfregnir og jarðarfarir
Þótt enginn hafi flutt til Íslands, svo vitað sé, vegna veðursins, skiptir það töluverðu máli í skáldsögu pólsku konunnar Małgorzata Nowak, sem flutti til Íslands 2006. Ein ástæða þess að hún fór frá heimalandi sínu, var sú að hún var ósátt við ríkjandi hugmyndir. „Hugsunarháttur Pólverja hentar mér ekki, trúarbrögð henta mér ekki, sérstaklega kaþólska kirkjan,” segir Małgorzata, sem kemur úr trúaðri fjölskyldu, í viðtali við UNRIC. „Ef ég er að flýja frá einhverju er það frá hugsunarhætti og trúarbrögðum.”
Öfugt við Satu stytti hún sér leið á íslenskan bókamarkað og skrifaði bók sína á íslensku með rammíslensku heiti; Veðurfregnir og jarðarfarir. Ekki nóg með það, heldur hefur hún tekið upp íslenska höfundarnafnið Maó Alheimsdóttir.
Maó á þó ekkert skylt við kínverska formanninn, heldur er þetta stytting á skírnarnafni hennar Małgorzata. Alheimsdóttir var svo skyndihugdetta þegar hún skráði sig á Instagram. Alheimsdóttirin er reyndar víðförul, jafnt innan sem utan Íslands. Hún hleypti heimdraganum aðeins átján ára gömul og var að eigin sögn um tíma á „flakki,” settist síðan í „Svarta skóla” (Sorbonne) í París og stundaði nám í norrænum fræðum. Á Íslandi hefur hún búið fyrir austan, vestan, norðan og loks hér syðra. Hún hefur lokið B.A. prófi í íslensku sem öðru máli og var fyrsti nemandinn af erlendu bergi brotinn til að útskrifast með M.A. úr ritlist við Háskóla Íslands.
Fjöllin, gufan og tungumálið
Besti skólinn til að læra íslensku er vafalaust í íslensku dreifbýli. Małgorzata hóf íslenskunám sitt í fyrsta starfi sínu á Íslandi á sveitabæ í Lóni. Fyrir austan var hlustað á gufuna, sem ekki er verri íslenskuskóli en margt annað, þar á meðal á veðurfréttir, dánarfregnir og jarðarfarir, sem henni fannst kynleg blanda. Til Íslands fór hún eftir að hafa mistekist að komast í nám í landafræði. Hún keypti sér miða aðra leiðina til Íslands. Hún ætlaði sér ekki að verða rithöfundur, heldur landa-, jarð- eða jöklafræðingur og fann auðvitað kjörland í Lóni og á Lónsöræfum. „Ég kom hingað til að sjá fjöllin,” segir Maó. „En ég fékk gufuna og tungumálið á heilann.”
Satu og Maó eru ekki einu útlendingarnir sem hafa hafið rithöfundaferil sinn á Íslandi. Svisslendingurinn Joachim B. Schmidt sló í gegn með bók sinni um Kalmann, sem gerist á norðausturhorninu. Hann segir að íslenska sé eitt erfiðasta tungumál heims, fornt, óþjált og fráhrindandi.
Tungumál sem hatar aðkomufólk
„Þetta tungumál vill ekki láta læra sig, er í nöp við aðkomufólk. Það veit alltaf betur, leggur stein í götu aðkomufólks með fáránlegum undantekningum og afkáralegum fallbeygingum,” skrifaði Schmidt í Skáldreka, ritgerðasafni höfunda af erlendum uppruna.
Hvorki Maó né Satu taka undir það, en því skal haldið til haga að pólska og finnska eru ekki síður en íslenska auðug af fallbeygingum og ýmsum kúnstum, sem virðast hafa meira að segja vaxið Schmidt í augum. Kalla þýskumælandi Svisslendingar þó ekki allt ömmu sína í þeim efnum.
„Íslendingar þurfa að vera þolinmóðari,“ segir Maó. „Það þarf að leyfa fólki að tala vitlaust. Gefa fólki tíma til að aðlagast málinu. Biðja fólk frekar um að að endurtaka en að skipta yfir á ensku. Og sumir útlendingar talar heldur ekkert endilega góða ensku.“
Nú eru rétt tæplega 80 þúsund erlendir ríkisborgarar skráðir með búsetu á Íslandi eða um 20% landsmanna. Segir það þó ekki nema hálfa söguna því þá eru þeir ótaldir sem eru komnir með íslenskt ríkisfang. Um þriðjungur er frá Póllandi.
Satu og Maó verða seint taldar dæmigerðir innflytjendur. Maó hefur að vísu unnið í ferðabransanum, sem laðar flesta útlendinga til sín, en Satu hefur aldrei verið á launaskrá. Hún hefur starfað sem lausapenni í blaðamennsku, skrifað ferðabækur og loks glæpasögurnar.
Ég lít næstum eins út …
Satu leggur áherslu á að hennar upplifun af Íslandi mótist af uppruna sínum. „Ég er Finni, ég er frá Norðurlöndum, ég lít næstum því eins út. Reynsla mín gæti verið allt önnur ef ég væri frá suður Evrópu eða annars staðar að.”
Hvort sem við trúum sögunni um Ingólf Arnarson og fund Íslands eða ekki, er það staðreynd að íslenska þjóðin er að stofni til farandþjóð. Ástæða er til að halda þessu til haga á Alþjóðlegum degi farandfólks. Raunar erum við í góðum félagsskap og nægir að nefna Bandaríkjamenn og Kanadabúa í því sambandi. Og til landa þeirra flutti svo fimmtungur íslensku þjóðarinnar á árunum í kringum þarsíðustu aldamót.
Alþjóðlegur dagur farandfólks er haldinn á vegum Sameinuðu þjóðanna 18.desember ár hvert.