Alþjóðlegur minningardagur um fórnarlömb efnavopnahernaðar. Efnavopn eru á meðal þeirra hergagna, sem teljast til gereyðingarvopna. Fyrir rúmri öld eða í lok fyrri heimsstyrjaldarinnar létust að minnsta kosti þrír kanadískir hermenn af íslensku bergi brotnir af völdum “eiturlofts.” Nú orðið er talað um eiturgas og er það á meðal þeirra efnavopna sem lagt er bann við í Sáttmálanum um bann við efnavopnum (CSW). 30.nóvember er alþjóðlegur minningardagur um fórnarlömb efnavopnahernaðar.
Þjóðverjar urðu fyrstir til að beta eiturgasi við Ypres/Ieper í Belgíu í apríl 1915 í fyrri heimsstyrjöldinni og bandamenn, Bretar og Frakkar svöruðu í sömu mynt. Alls varð það rúmlega 90 þúsund manns að fjörtjóni. Þar á meðal voru að minnsta kosti þrír þeirra Vestur-Íslendinga sem börðust með herjum Kanada og Bandaríkjanna. Margir hinna látnu létust mörgum árum eftir árásirnar eftir að hafa liðið miklar kvalir. Fjölmargir misstu sjónina.
Öld frá samningi
Tiltölulega skömmu eftir styrjöldina hófust viðræður um að banna notkun efnavopn í hernaði. Á þessu ári er þess minnst að öld er liðin frá því samkomulag náðist í Genf um slíkt bann. 193 aðilar samkomulagsins hafa setið þessa viku á fundi í Haag í Hollandi í aðdraganda alþjóðlega minningardagsins. Genfar prótókollinn eins og samningurinn er nefndur náði þó aðeins til notkunar í hernaði en ekki framleiðslu. Nýr samningur (CSW) gekk í gildi 1997 og samþykktu aðilar að uppræta vopnin.
Í ávarpi í tilefni dagsins minnti António Guterres aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna á að þrátt fyrir samkomulagið heyri efnavopn ekki sögunni til.
„Starfi okkar er ekki lokið. Hryllileg notkun efnavopna hefur haldið áfram. Hröð þróun vísinda og tækni hafa í för með sér að auðveldara er að afla sér slíkra vopna og beita þeim. Við svo búið verður ekki unað.“
Efnavopnanotkun á síðari árum
Efnavopnum var til dæmis beitt í stríði Írans og Íraks á níunda áratugnum, þar á meðal gegn Kúrdum. Dæmi voru um notkun þeirra í borgarastríðinu í Sýrlandi. Þá beittu Bandaríkjamenn tilteknum efnum til að eyða laufum af trjám í Víetnamstríðinu en vísuðu á bug að í fælist efnavopnahernaður, þótt sannarlega kostaði það fjölmarga lífi.
Meint eign Íraka á gereyðingarvopnum var meint ástæða til árása Bandaríkjamanna og „viljugra þjóða“ á Írak í síðara Flóastríðinu 2003, en engin slík vopn fundust.
Samtök um bann við efnavopnum (Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons (OPCW)) eru ekki hluti Sameinuðu þjóðanna en starfa náið með þeim. Þau fengu friðarverðlaun Nóbels 2013.