„Það er engin betri þumalputtaregla fyrir aðalframkvæmdastjóra, þegar hann stendur frammi fyrir nýrri áskorun eða krísu, en að spyrja sjálfan sig: ‚Hvað hefði Dag Hammarskjöld gert?‘“
Fyrrverandi aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, Kofi Annan, varpaði fram þessari spurningu í Uppsölum í september 2001, fjórum áratugum eftir dauða Dags Hammarskjölds. Þetta var vangavelta um varanleg áhrif annars aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna og þess hlutverks sem hann hjálpaði til við að skilgreina fyrir Sameinuðu þjóðirnar í viðbrögðum við alþjóðlegum krísum.
Fyrir sextíu og fimm árum í september var Hammarskjöld drepinn þegar hann reyndi að miðla málum í Kongó. Aðfaranótt 18. september 1961 hrapaði flugvélin sem flutti aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna til Ndola, þá í Norður-Ródesíu, skömmu eftir miðnætti. Hammarskjöld var á leið til fundar við Moïse Tshombe, leiðtoga aðskilnaðarsinna í Katanga-héraði, í því skyni að semja um lausn á deilunni. Hammarskjöld, 56 ára, og 15 aðrir um borð létust.
Yngsti aðalframkvæmdastjórinn
Dauði Hammarskjölds batt skyndilegan endi á feril hans en hann hafði þá gegnt embætti sínu í rúm átta ár. Hann var yngsti maðurinn til að gegna embætti aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna. Hann tók við embætti 47 ára gamall, 1953 og var endurkjörinn til annars kjörtímabils árið 1957. Hann leiddi samtökin í gegnum nokkrar af helstu alþjóðlegu krísum kalda stríðsins, þar á meðal Súes-deiluna og Kongó-deiluna. Á embættistíð hans þróaðist hlutverk aðalframkvæmdastjóra í alþjóðlegri erindrekstri og átakastjórnun einnig verulega.
Áfallið vegna dauða hans fannst langt út fyrir raðir Sameinuðu þjóðanna. Í ávarpi á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York 25. september 1961 vottaði John F. Kennedy, forseti Bandaríkjanna, aðalframkvæmdastjóranum virðingu sína og sagði „Dag Hammarskjöld er látinn. En Sameinuðu þjóðirnar lifa.“
Kennedy lýsti Hammarskjöld sem „göfugum þjóni friðarins“ og hvatti alþjóðasamfélagið til að tryggja að starf hans hefði ekki verið til einskis. „Látum okkur því ákveða hér að Dag Hammarskjöld lifði ekki, eða dó, til einskis,“ sagði hann við þingið.
Aðstæður enn óleystar
Aðstæður slyssins hafa verið til rannsóknar og umræðu í meira en sex áratugi. Fyrstu rannsóknir bentu til mistaka flugmanns, en rannsóknarnefnd Sameinuðu þjóðanna árið 1962 komst að þeirri niðurstöðu að hún gæti hvorki staðfest né útilokað hinar ýmsu tilgátur um slysið, þar á meðal skemmdarverk.
Málið hefur verið rannsakað nokkrum sinnum. Árið 2024 greindi Mohamed Chande Othman, sérstakur erindreki á vegum Sameinuðu þjóðanna, frá því að ytri árás eða ógn væri enn sennileg skýring. Hann komst einnig að þeirri niðurstöðu að það væri „nánast öruggt“ að sérstakar og mikilvægar upplýsingar sem tengjast málinu væru enn óbirtar í skjalasöfnum sumra aðildarríkja.
Pólitískt óháður
Dag Hammarskjöld fæddist 29. júlí 1905 og ólst upp í Uppsölum í Svíþjóð. Áður en hann gekk til liðs við Sameinuðu þjóðirnar átti hann að baki feril í sænskri opinberri stjórnsýslu og fjármálum. Hann hafði aðeins starfað í eitt ár sem ritari hjá sænska seðlabankanum, þegar hann var skipaður fastaráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu aðeins 31 árs að aldri. Þar gegndi hann mikilvægu hlutverki við mótun sænskrar fjármálastefnu.
Þrátt fyrir að hann hafi starfað undir stjórn jafnaðarmanna tilheyrði Hammarskjöld engum stjórnmálaflokki og taldi sig pólitískt óháðan. Árið 1954 varð hann meðlimur í Sænsku akademíunni.
Hammarskjöld hlaut einnig friðarverðlaun Nóbels eftir dauða sinn og varð eini friðarverðlaunahafi Nóbels sem hlaut verðlaunin eftir andlát sitt.
„Æðsta fórnin“
Afmælið hefur fengið aðalritara Sameinuðu þjóðanna í röð til að íhuga framlag Hammarskjölds til samtakanna. Árið 2018 flutti António Guterres árlegan Dag Hammarskjöld-fyrirlestur í Uppsölum. Hann lýsti dauða Hammarskjölds sem „æðstu fórninni“.
Árið 2001 hafði Kofi Annan fjallað um áhrif Hammarskjölds á embætti aðalritara í fyrirlestri í Uppsölum. Í íhugun sinni um þær áskoranir sem þeir sem myndu gegna embættinu á eftir honum stæðu frammi fyrir, sagði Annan: „Það er engin betri þumalputtaregla fyrir aðalframkvæmdastjóra, þegar hann stendur frammi fyrir nýrri áskorun eða krísu, en að spyrja sjálfan sig: ‚Hvernig hefði Hammarskjöld tekið á þessu?‘“
65 ára afmæli
Þann 8. september 2026 héldu Sameinuðu þjóðirnar kransleggingarathöfn í höfuðstöðvum sínum í New York til að minnast 65 ára afmælis dauða Hammarskjölds. Í ummælum sínum vottaði António Guterres aðalframkvæmdastjóri Hammarskjöld og þeim 15 samstarfsmönnum og áhafnarmeðlimum sem létust með honum virðingu sína.
„Við komum saman til að votta lífi og arfleifð Dags Hammarskjölds virðingu okkar, en hann lést á hörmulegan hátt fyrir 65 árum,“ sagði Guterres. „Þau gildi sem Hammarskjöld barðist fyrir – og sú ástríða sem hann sýndi þeim – hafa gert hann að fyrirmynd og innblæstri fyrir mig og ótal samstarfsmenn Sameinuðu þjóðanna í gegnum árin.“
Guterres minntist einnig þeirra sem fylgdu Hammarskjöld í síðustu sendiför hans. „Þegar við leggjum þennan krans, minnumst við ekki aðeins herra Hammarskjölds, heldur einnig þeirra 15 samstarfsmanna og áhafnar sem fylgdu honum,“ sagði hann. „Þeir komu frá löndum um allan heim og voru meðal annars pólitískir ráðgjafar, lögfræðingar, þýðendur, öryggisverðir og flugmenn. Enginn lifði slysið af.“
.Minningarathöfnin árið 2026 fór fram í skugga áframhaldandi spurninga um aðstæður við andlát Hammarskjölds. Meira en sex áratugum eftir slysið halda Sameinuðu þjóðirnar áfram að rannsaka upplýsingar um hvað gerðist nálægt Ndola og hvetja aðildarríki til að leggja fram viðeigandi skjalasafnsefni. Guterres lauk máli sínu með því að rifja upp orð Hammarskjölds sjálfs um tengsl persónulegrar ábyrgðar og friðar:
„Starf okkar fyrir friði verður að hefjast í einkaheimi hvers og eins. Til að byggja upp heim án ótta verðum við að vera óttalaus. Til að byggja upp heim réttlætis verðum við að vera réttlát.“