Alþjóðlegur dagur einhverfu. Einhverfa.
Um það bil hundraðasta hvert barn er með einhverfu. Talið er að sjö þúsund fullorðnir Íslendingar teljist einhverfir. Ný norræn rannsókn bendir til að fjöldi einhverfra á Íslandi sé meiri en á hinum Norðurlöndunum. Einhverfa er taugafræðileg röskun á eðlilegum þroska og kemur fram í skertri getu til félagslegra samskipta og tjáningar. 2.apríl er Alþjóðlegur dagur einhverfu.
Í skýrslu Árósaháskóla frá árinu 2023 kemur fram að fjöldi greindra einhverfurófsraskana hafi aukist undanfarin ár á Norðurlöndum. Margt kann að ráða því, svo sem breiðari túlkun hugtaksins, aukin vitund um greiningar, og snemmbærari greiningar svo eitthvað sé nefnt.
Athygli vekur að samkvæmt skýrslunni voru allt að 3,13% barna á Íslandi á aldrinum 7 til 12 ára greind á einhverfurófi. Þetta er mun hærra hlutfall en á hinum Norðurlöndunum þar sem hlutfallið var frá 0,26% til 1,47%.í Danmörku, 0,22%-0,86% í Finnlandi, 0,6% í Noregi, og 0,23%–0,68% í Svíþjóð.
Talið er að einhverfir á Íslandi á aldrinum 18-70 ára séu að minnsta kosti um 7 þúsund samkvæmt opinberri skýrslu um geðheilbrigðisþjónustu fyrir einhverfa einstaklinga sem gefin var út í nóvember 2024. Þar segir líklegt að um 1.450 þeirra séu með þroskahömlun og eigi því rétt á þjónustu félagsþjónustu. Eftir standa þá a.m.k.5.550 manns sem eru með einhverfu og þurfa þjónustu vegna taugaþroskaröskunarinnar og áhrifa hennar í daglegu lífi.
Einhverfa er margbreytileg
Einhverfa er hins vegar afar margbreytileg og því er oft talað um einhverfuróf eða einhverfurófsröskun. Hún tengist óvenjulegum taugaþroska og birtist í skynjun á okkur sjálfum og veröldinni, samskiptum og tengslamyndun við fólk og umhverfi, segir á heimasíðu Einhverfusamtakanna. Einhverfa er yfirleitt meðfædd og til staðar alla ævi en kemur fram með ólíkum hætti allt eftir aldri okkar, þroska og færni.
Gera má ráð fyrir að einhverfa hafi fylgt mannkyninu alla tíð. Sjúkdómsgreining kom fyrst fram árið 1943 og ári síðar Asperger heilkenni. Þessar tvær greiningar hafa nú verið sameinaðar undir flokknum einhverfurófsröskun (Autism spectrum disorder (ASD))
Ekki má gleyma því að einhverfir glíma við margvíslegan vanda, t.d. verða fyrir einelti eða áföllum, eru oft í lítilli virkni eða með lágt sjálfsmat. Félagsleg einangrun er algeng. Þá eru þau líklegri en aðrir til sjálfsskaða og eru níu sinnum líklegri en aðrir til að deyja af völdum sjálfsvígs. Þá glíma einhverfir oft við námserfiðleika sem og skerta þátttöku á vinnumarkaði, skerðingu á færni í daglegu lífi og verri lífsgæði en aðrir segir í fyrrgreindri skýrslu stjórnvalda um einhverfu.
Einangrun, smánun og ójöfnuður
Frá því Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna ákvað að 2.apríl skyldi vera Alþjóðlegur dagur einhverfu árið 2007 hafa Sameinuðu þjóðirnar unnið að því að tryggja að einhverft fólk njóti mannréttinda að fullu og grundvallar frelsis, og taki að fulllu þátt í þjóðfélaginu.
„Einhverft fólk leggur sín lóð á vogarskálarnar um allan heim, og hefur mikið fram að færa til samfélaga sinna,“ segir António Guterres aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna í ávarpi á Alþjóðlegum degi einhverfu. „Í dag gefum við þeim árangri gaum, en viðurkennum einnig að enn eru hindranir í vegi einhverfs fólks. Einhverfir sæta oft einangrun, smánun og ójöfnuði…Hvers kyns mismunun í þeirra garð er brot á Alþjóðlegum sáttmála um fólk með fötlun og þeirri skuldbindingu í Heimsmarkmiðunum um sjálfbæra þróun, að engan beri að skilja eftir.“