A-Ö Efnisyfirlit

Fleiri tungumál á Norðurlöndum en margur hyggur

Grænlenskur drengur.
Grænlenskur drengur. Mynd: Mads Schmidt Rasmussen / norden.org

Alþjóðlegi móðurmálsdagurinn.

Sjö þúsund tungumál eru nú töluð í heiminum. Á Norðurlöndum eru helstu málin sem töluð eru danska, finnska, íslenska, norska, sænska, færeyska, grænlenska og Tornedalsfinnska (meänkieli). Þá hafa kvenska, rómamálin, jiddíska og þýska sérstaka stöðu sem svæðisbundin minnihlutatungumál sökum langrar tilvistar þeirra á Norðurlöndum.

Í Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna eru tungumál nefnd sem eitt þeirra atriða sem ekki mega vera grundvöllur mismununar. Hvert manneskja hefur rétt til að tala móðurmál sitt. Alþjóðlegi móðurmálsdagurinn er haldinn 21.febrúar árlega til hlúa að tungumálum.

Ålholm skólinn í Danmörku
Ålholm skólinn í Danmörku. Mynd: Yadid Levy / Norden.org

Norræn tungumál

Forðum gátu margir Norðurlandabúar skilið tungumál hvers annars. Tungumála- og menningarlegur félagsskapur Norðurlanda á sér bæði tungumálalegar og sögulegar rætur. Í aldanna rás hafa Norðurlönd og sjálfsstjórnarsvæðin átt samleið innan ýmiss konar ríkjasambanda. Danmörk, Noregur og Ísland hafa náin tungumálaleg- og söguleg tengsl og sömuleiðis Finnland og Svíþjóð.

Hressir krakkar í Førde, í Noregi
Hressir krakkar í Førde, í Noregi. Mynd:
Oddleiv Apneseth/norden.org

Flest Norðurlandamálanna tilheyra indóevrópsku tungumálafjölskylduni. Þar á meðal eru færeyska, íslenska, danska, norska og sænska. Þau er öll norður-germönsk mál og eiga uppruna sinn í fornnorrænu sem töluð var víkingatímanum. Seinna greindust þessar tungur að og skiptust í austur- og vesturhluta. Íslenska, norska og færeyska vestanmeginn en sænska og danska austanmeginn. Þá teljast íslenska og færeyska til norræna eyjamála og skiljast ekki auðveldlega í Skandinavíu.

Dönsk skólabörn.
Dönsk skólabörn. Mynd: Yadid Levy / Norden.org

Frá finnsku til grænlensku

Finnska og Samamálin tilheyra síðan finnsk-úrgísku tungumálafjölskyldunni. Samísk mál eru töluð þvert á landamæri í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi. Lítill minnihluti í Finnlandi talar svo karelísku, kvenska er töluð í Noregi og meänkieli í Svíþjóð. Þessi tungumál eru óskiljanleg öðrum Norðurlandabúum, ef þeir hafa ekki lært þau sérstaklega.

Grænlenska eða „kalaallisut” tilheyrir svo grein inúitamála innan eiskimóamála. Hún er töluð á Grænlandi. Vestur-grænlenska mállýskan er skyld nokkrum málum sem töluð eru í Kanada og Alaska. Austur-grænlenska er allólík vestur-grænlenskunni sem opinbert mál Grænlands byggir á.

Túlkar á fundi Norðurlandaráðs. Mynd: Lars Dareberg / norden.org

Norræn táknmál

Auk talaðra mál eru svo táknmál. Þeim má einnig skipta upp í austur- og vesturhluta. Finnskt, Finnlands-sænskt og sænskt táknmál eru náskyld innbyrðis. Danskt, norskt og íslenskt táknmál eru einnig skyld. Grænlenska og færeyska táknmálið byggja á því danska, en hafa sín þjóðlegu sérkenni. Ekki má heldur greina því að innflytjendur tala síðan fjölda tungumála.

Alþjóðlegi móðurmálsdagurinn er 25 ára nú árið 2025. Fjölbreytileiki tungumála á undir högg að sækja og sífellt fleiri tungumál hverfa. 40% jarðarbúa hafa ekki aðgang að menntun á máli sem þeir tala eða skilja, sérstaklega snemma á skólagöngu.