Grænland. Danmörk. Veður. Óvenju kalt hefur verið í Danmörku og hluta Skandinavíu í ársbyrjun. Á sama tíma voru hitamet slegin á Grænlandi.
Í Danmörku hefur ekki verið kaldara í janúar í sextán ár að sögn dönsku veðurstofunnar.
Meðalhitinn í mánuðinum hefur verið 0.6 gráðu frost eða 2.2 gráðum kaldara en að jafnaði.
Hiti í Nuuk, höfuðstað Grænlands, hefur hins vegar farið upp í 11 plúsgráður í janúar. Meðalhitinn hefur verið rétt yfir frostmarki (+0.2C), sem töluvert hærra en meðaltal áranna 1991-2020, sem var -7.7C.
Á heimsvísu var janúar 2026 sá fimmti heitasti frá því mælingar hófust að sögn the loftslagsþjónustu Evrópusambandins ( Copernicus Climate Change Service (C3S)). Hins vegar var fimbulkuldi á norðurhveli jarðar. Þotustraumar hafa blásið köldu lofti til norðurhluta Evrópu og Norður-Ameríku. Janúar var sá kaldasti í Evrópu frá 2010.
Minningar um 30 gráðu frost
Á Íslandi hefur verið ágætt veður einkum á höfuðborgarsvæðinu frá því fyrir jól. Tveir snjódagar voru í Reykjavík í janúar – tíu færri en að meðaltali árin 1991 til 2020. Meðalhitinn var 0.7 C fyrir ofan meðaltal síðustu tíu ára.
Í Noregi var hins vegar kaldasti mánuður frá 2010 og meðalhitinn 4.4C lægri en að jafnaði.
“Ég man eftir því að hafa verið í 30C frosti í Nuuk og ófært í Reykjavík vegna fjallhárra skafla. Og á síðustu árum snjóausum vetrum heima í Danmörku,” segir Lars Toft Rasmussen fyrrverandi fréttamaður á TV2. Hann talar af reynslu því hann hefur búið á öllum þremur stöðum og hefur nýgefið út bók um ferðir sínar um Norður-Atlatnsahfið.”En þessi fimbulvetur voru áður en áhrif loftslagsbreytinga urðu merkjanleg.”
Mismunandi túlkanir
Vísindamenn sem rannsaka loftslagið hafa ólíkar skýringar á þessu óvenjulega veðri. Jennifer Francis loftslagsvísindakona sagði í viðtali við danska blaðið Information að “það léki enginn vafi á þvi að hér væræi á ferðinni afleiðingar “hlýnunar jarðar og loftslagsbreytingar af mannavöldum.”
„Margir hlutar hnattrænnar hlýnunar geta líklega haft áhrif á þotustrauma og ýtt undir að mynstur af þessu tagi geti orðið algengari,” segir Francis.
Þotustraumar eru hraðskreiðir vindstraumar hátt uppi í veðrahvolfinu (yfirleitt í um 8–15 km hæð). Þeir hafa mikil áhrif á veðurfar, þar á meðal lægðir, úrkomu og hitabreytingar.
Halldór Björnsson fagstjóri veðurs og loftslags hjá Veðurstofu Íslands tekur þó annan pól í hæðina. Hann benti á í viðtali við UNRIC að þegar á síðari hluta 18. aldar hafi Hans Egede Saaby prestur á Grænlandi tekið eftir því að þegar vetur á Grænlandi væru mildir, væru þeir oft harðir í Danmörku, – og öfugt.
Norður-Atlantshafssveiflan
„Þetta er fyrsta lýsingin sem til er á því sem kallað er Norður Atlantshafssveiflan eða á ensku North Atlantic Oscillation og skammstafað NAO,” sagði Halldór.
Ástandi NAO er oft skipt upp í tvo fasa NAO+ og NAO-. Þegar NAO er í neikvæmum ham er lítill þrýstimunur milli Azoreyja og Íslands. Lægðir stefna þá á Grænland sem er þá hlýtt og rakt, en á móti kemur að heimskautaloftið á greiða leið til Norður Evrópu og þar getur orðið þurrt og kalt.
„Norður Atlantshafssveiflan (NAO) er grundvallar sveiflumáti í Atlantshafinu og stafar ekki af loftslagsbreytingum. Hinsvegar geta hnattrænar loftslagsbreytingar haft áhrif á NAO, og líklega aukið tíðni NAO+,” sagði Halldór.
Og þar með yrði sjaldgæfari að hlýindi á Grænlandi væru samfara fimbulkulda í Danmörku.
Hvað sem því líður er óvenjulegt veðurfar áminning um að met-losun CO2 hefur valdið loftslagsbreytingum, hvað sem líður tímabundnu hitasveiflum.
„Við erum að upplifa snjóbyli og ófærð vegna íss í Danmörku og hitamet á sama tíma og hitinn á Grænlandi nægir næstum til að vetrarstokkrósir og freyjubrar blómgist,“ sagði Lars Toft Rasmussen. „Veðrið þennan vetur minnir á æsku mína og unglingsár í Danmörku,“ segir Lars Toft sem kominn er á eftirlaunaaldur.
„Hins vegur hefur hitastigið hækkað það mmikið síðustu 20 ár eða svo að það er orðið sjaldgæft að sjá snjó. Nú þegar efasemdamenn um loftslagsbreytingar benda snjókomuna í vetur og segja „ var einhver að tala um hlýnu jarðar“? Bendi ég þeim einfaldlega á að á norðursloðum á Íslandi og Grænlandi þarf enginn að efast um að jörðin er að hitna.“
Djúpstæðar breytingar
Grænland eins og Norðuskautið í heild hlýnar fjórum sinnum hraðar en jörðin að meðaltali. Hlýnunin kann að greiða leið fyrir aukinn námagröft og siglingar. Hins vegar er áhrifanna þegar farið að gæta á fiskveiðar. Ástæða er til að hafa áhyggjur af rækju-, lúðu,- og þorskstofnum. Samanlagt sækja Grænlendingar um fjórðung þjóðartekna til sjávarútvegar og við hann starfa um 15% landsmanna.