Kröfur sáttmála SÞ um réttlæti og jafnrétti fyrir einstaklinga og þjóðir hafa frá upphafi verið eitt af megin markmiðum SÞ.
Eitt af fyrstu verkefnum SÞ var að semja Mannréttindasáttmálann, sögulega yfirlýsingu um grundvallar réttindi og frelsi til handa öllum – rétturinn til lífsins, frelsis og þjóðernis; hugsunar-, samvisku-, og trúarfrelsi; rétturinn til vinnu og menntunar, til að taka þátt í að stjórna landi sínu og mörg önnur réttindi.
Mannréttindasáttmálinn var samþykktur af allsherjarþinginu 10. desember 1948, en sá dagur er haldinn hátíðlegur sérhvert ár sem mannréttindadagurinn. Tveir alþjóðasamningar – annar um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og hinn um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi – eru viðbót við réttindin í yfirlýsingunni og gerir þau lögfræðilega bindandi. Samningarnir tveir tóku gildi 1976. Saman mynda þessi þrjú skjöl alþjóðlegar réttarreglur um mannréttindi, þ.e.a.s. reglur og jafnframt markmið fyrir öll lönd og þjóðir.
Margir aðrir alþjóðlegir samningar hafa verið gerðir undir forystu SÞ – um réttindi kvenna, kynþáttamisrétti, réttindi barna og fjölmörg önnur mannréttindi.
Mannréttindanefnd SÞ er eina milliríkjastofnunin sem heldur opinbera fundi um brot á mannréttindum hvar sem slíkt á sér stað í heiminum. Nefndin fylgist með því hvernig ríkin virða réttindin og taka á móti kvörtunum yfir brotum gegn þeim. Nefndin notfærir sér sérstaka eftirlitsmenn sem kanna aðstæður varðandi mannréttindi í ákveðnum löndum.
Aðalframkvæmdastjóri SÞ fyrir mannréttindi – staða sem var stofnuð árið 1994 – samræmir aðgerðir Sameinuðu þjóðanna um mannréttindi, sendir hópa á vettvang til að safna upplýsingum og kanna brot.
Eftirlitssveitir SÞ fylgjast nú með því hvernig mannréttindin eru virt á Haiti og í Guatemala. Tilsvarandi eftirlitssveit starfaði í El Salvador á árunum 1991 til 1995.
{mospagebreak title=Sjálfsákvörðun og sjálfstæði }
Sjálfsákvörðun og sjálfstæði
Ein mikilvægustu réttindin – sjálfsákvörðunarréttur eða réttur þjóða til sjálfstjórnar – var eitt af markmiðum SÞ þegar sáttmáli Sameinuðu þjóðanna var undirritaður. Í dag hefur þessu markmiði verið náð í flestum þeirra landa sem áður fyrr lutu nýlendustjórn.
Árið 1960 samþykkti allsherjarþingið Yfirlýsinguna um sjálfstæði fyrir nýlendur og íbúa þeirra, en þar staðfesti þingið nauðsyn þess að ráða niðurlögum nýlendustefnunnar sem fyrst. Síðan hafa nálægt 60 fyrrverandi nýlendusvæði með samtals 80 milljónum íbúa öðlast sjálfstæði og eru orðin aðilar að Sameinuðu þjóðunum sem sjálfstæð ríki. Núna, 50 árum eftir að alþjóðasamtökin voru stofnuð, eru aðeins 17 svæði eftir sem ekki hafa hlotið sjálfstæði.
Allsherjarþingið hefur sett sér það markmið að binda endi á nýlendustefnuna fyrir árið 2000 og hefur ákveðið að áratugurinn 1990-2000 verð alþjóðlegur áratugur til afmnáms nýlenduveldis.
{mospagebreak title=Eftirlit með kosningum }
Eftirlit með kosningum
Að beiðni ríkisstjórna hafa SÞ einnig sent eftirlitssveitir til að fylgjast með kosningum í Nicaragua (1990), Haiti (1990), Angola (1992), El Salvador, Suður-Afríku og Mozambique (1994), og Líbería (1997).
Eftirlitssveitir fylgdust með undirbúningi kosninganna og framkvæmd þeirra. Á kosningadaginn heimsóttu þær kosningastaðina og fylgdust með talningu atkvæða. Eftirlitssveitirnar gátu þar með staðfest að kosningarnar hafi farið fram á frjálsan og réttmætan hátt. Eftirlitssveitir SÞ fylgdust einnig með kosningum í Eritreu árið 1993.
Auk þessa hafa SÞ frá því árið 1992 veitt tæknilega aðstoð til undirbúnings og framkvæmdar kosninga í rúmlega 40 löndum.