Fjölmörg dæmi eru um að borgir, fjöll, eyjar, vötn, flóar, úthöf og jafnvel lönd gangi undir misumunandi nöfnum eftir því á hvaða tungu er mælt eða ritað. Einnig eru dæmi um deilur á milli ríkja um landfræðileg heiti.
Nýjustu dæmin eru tilskipanir Bandaríkjaforseta um að kenna Mexíkóflóa og Ontariovatn við Ameríku. Bretar og Argentínumenn deila um eyjaklasa fimm hundruð kílómetra austan við Argentínu. Hinir fyrrnefndu kenna eyjarnar við Falkland en hinir síðarnefndu kalla þær Malvinaseyjar. En hver ákveður hvað staður eða landfræðilegt fyrirbæri heitir og hvað gerist þegar lönd nota mismunandi nöfn?
Sameinuðu þjóðirnar hafa ekki slíkt yfirþjóðlegt vald
Lönd ákveða opinber landfræðileg nöfn innan eigin landsvæðis. Hlutverk Sameinuðu þjóðanna er að stuðla að samræmdri alþjóðlegri notkun og setja fram meginreglur fyrir aðstæður sem varða nokkur lönd, tungumál eða nafnakerfi.
Ákveða Sameinuðu þjóðirnar nöfn staða?
Nei.
Sameinuðu þjóðirnar nefna ekki bæi, fjöll, ár eða önnur landfræðileg fyrirbæri innan aðildarríkja. Löndin sjálf ákveða opinber nöfn sín á vettvangi til þess bærra innlendra yfirvald eða annarra viðurkenndra stjórnsýsluferla.
Sérfræðingahópur Sameinuðu þjóðanna um landfræðileg nöfn (UNGEGN) styður þetta starf með því að hvetja til innlendrar og alþjóðlegrar stöðlunar og hjálpa löndum að skiptast á áreiðanlegum upplýsingum.
Hvað gerist þegar lönd deila á, stöðuvatni eða hafi?
Sameiginleg landfræðileg fyrirbæri eru flóknari.
Á getur runnið yfir nokkur landamæri. Stöðuvatn getur legið að fleiri en einu landi. Höf og flóar geta legið að nokkrum ríkjum eða spannað út fyrir lögsögu eins ríkis.
Sameinuðu þjóðirnar mælast til þess að lönd sem deila fyrirbæri undir mismunandi nöfnum til að reyna að komast að samkomulagi um sameiginlegt nafn. Ef þau geta það ekki, kemur nafn eins lands ekki sjálfkrafa í stað hinna. Mismunandi innlend stöðluð nöfn geta verið til samhliða í alþjóðlegri notkun.
Dóná er gott dæmi um þetta. Sama áin er þekkt á landsvísu sem Donau, Dunaj, Duna, Dunav og Dunărea, meðal annarra forma.
Alþjóðleg stöðlun þýðir því ekki alltaf eitt fyrirbæri, eitt nafn.
Hvað með fyrirbæri á alþjóðlegu hafsvæði?
Ekkert eitt land hefur sama nafnayfirvald yfir landfræðilegu fyrirbæri utan innlendrar lögsögu og það hefur yfir fyrirbærum innan eigin landsvæðis.
Fyrir neðansjávarfyrirbæri á alþjóðlegu hafsvæði, svo sem hryggi, djúpála og neðansjávarfjöll, vinna sérhæfðar alþjóðlegar stofnanir með sérfræðingum í landfræðilegum nöfnum að því að koma á og viðhalda stöðluðum nöfnum.
Stærri sjávarfyrirbæri, þar á meðal höf og úthöf, eru meðhöndluð á annan hátt. Notkun Sameinuðu þjóðanna fylgir viðurkenndri hugtakanotkun samtakanna og alþjóðlegri nafnavenju, frekar en að gera ráð fyrir að einhliða innlend nafnaákvörðun ákvarði sjálfkrafa alþjóðlega notkun.
Hvernig ákveða SÞ hvaða nafn á að nota?
Sameinuðu þjóðirnar viðhalda viðurkenndri hugtakanotkun til notkunar í opinberum skjölum sínum og samskiptum. Landfræðileg nöfn eru skráð í UNTERM, fjöltyngdan hugtakagagnagrunn SÞ.
En UNTERM ákveður ekki sjálft hvað staður ætti að heita. Tungumálasérfræðingar Sameinuðu þjóðanna rannsaka, sannreyna og uppfæra hugtakanotkun með því að nota:
- áreiðanlegar innlendar og alþjóðlegar heimildir;
- viðeigandi ákvarðanir Sameinuðu þjóðanna og viðurkennda venju samtakanna;
- ábendingar frá efnissérfræðingum og sérhæfðum stofnunum.
Fyrir fyrirbæri innan eins lands er innlent staðlað nafn upphafspunkturinn. Fyrir sameiginleg eða alþjóðleg fyrirbæri taka Sameinuðu þjóðirnar einnig tillit til alþjóðlegra nafngiftarreglna og viðurkenndrar notkunar á vettvangi samtakanna.
Þetta þýðir að hugtakanotkun getur þróast, en breytingar eru endurskoðaðar og staðlaðar frekar en afritaðar úr nýjustu innlendu notkun.
Geta mismunandi nöfn birst í skjölum SÞ?
Já.
Skjal SÞ getur endurtekið hugtakanotkun sem aðildarríki notar án þess að sú hugtakanotkun verði ákjósanleg notkun Sameinuðu þjóðanna sjálfra.
Ritstjórnarreglur Sameinuðu þjóðanna greina á milli hugtakanotkunar höfundar og viðurkenndrar hugtakanotkunar SÞ. Í samskiptum frá aðildarríkjum getur upprunaleg hugtakanotkun verið haldið, stundum með fyrirvara sem skýrir að notkun hennar felur ekki í sér afstöðu SÞ til réttarstöðu, fullveldis eða landamæra.
Þannig að það að sjá tiltekið landfræðilegt nafn í skjali Sameinuðu þjóðanna þýðir ekki endilega að þær hafi formlega tekið það upp.
.Hvaða nöfn nota Sameinuðu þjóðirnar á mismunandi tungumálum?
Notkun SÞ fylgir almennt opinberum nöfnum ríkja, en hefðbundin nöfn kunna einnig að vera áfram í notkun.
Á ensku, til dæmis, viðurkennir ritstjórnarhandbók SÞ kunnugleg nöfn eins og Brussels, Geneva, Rome, Vienna og Warsaw frekar en að krefjast þess að nafn á máli heimamanna sé notað í öllum tilvikum, þ.e.a.s. Brussel/Bruxelles, København, Genève, Roma, Wien og Warszawa
Mismunandi tungumál Sameinuðu þjóðanna kunna því að nota mismunandi hefðbundin nöfn fyrir sama staðinn.
Hvað þýðir umritun yfir í latneskt letur?
Landfræðileg nöfn koma oft fyrir í ritkerfum sem eru ekki latneska stafrófið.
Umritun yfir í latneskt letur er kerfisbundin yfirfærsla nafns úr öðru ritkerfi yfir í latneskt letur.Það er ekki einfaldlega tilraun til að skrifa nafnið eins og það hljómar.
Til dæmis er gríska nafnið ΑΘΗΝΑ umritað sem Athína og er því sama gríska nafnið skrifað með öðru letri, en Athens er hefðbundið enskt nafn.
Af hverju skiptir þetta allt máli?
Landaheiti koma fyrir á kortum, í mannúðarskýrslum, tölfræði, sjóferðaupplýsingum og alþjóðasamningum.
Lönd ákveða nöfn landfræðilegra fyrirbæra innan landamæra sinna. Annað gildir um fyrirbæri sem nokkur lönd deila eða sem eru utan lögsögu ríkja. Í þeim tilvikum fylgja Sameinuðu þjóðirnar hefðbundnum hugtökum og alþjóðlegum nafngiftarreglum og nafn sem eitt land tekur upp verður ekki sjálfkrafa að því nafni sem Sameinuðu þjóðirnar nota.
Ekki má gleyma því að ríki hafa skipt um nafn, ekki síst nýfrjáls ríki. Þannig varð belgíska Kongó um skeið Zaire, en heitir nú Lýðstjórnarlýðveldið Kongó, skammstafað DRC á ensku. Búrma varð Mjanmar (Myanmar) að kröfu herforingjastjórnar þar 1989 og Efri Volta varð Burkina Faso árið 1984.
Tyrki eða kalkúnn
Loks eru dæmi um að ríki krefjist þess á alþjóðlegum vettvangi að vera kölluð ákveðnum nöfnum. Frá 1986 hefur Côte d’Ivoire óskað eftir að nafn landsins væri ekki þýtt úr frönsku (Fílabeinsströndin, Ivory Coast etc.) heldur franska heitið látið halda sér. leggur áherslu á að franska nafnið sé notað
Þá ákvað Tyrkland árið 2021 að Türkiye skyldi vera alþjóðlegt nafn landsins. Einkum var þetta gert til höfuðs enska heitinu Turkey, en landið bar sama heit og kalkúnn, sem Bandaríkjamenn leggja sér til munns á Þakkargjörðarhátíðinni.