Alþjóðlegur baráttudagur kvenna. Jafnrétti. Aukin átök leiða til verulegrar aukningar á kynbundnu ofbeldi. Dæmi eru um mismunun í löggjöf í flestum löndum. Þetta eru helstu atriði nýrrar skýrslu frá UN Women, Jafnréttisstofnun Sameinuðu þjóðanna, sem gefin var út í vikunni í aðdraganda Alþjóðlegs baráttudags kvenna 8.mars.
Ekkert land í heiminum hefur náð fullu lagalegu jafnrétti kvenna og stúlkna. Allt frá vernd gegn kynbundnu ofbeldi til jafnra launa, eru konum og stúlkum mismunað í lögum. Refsileysi fyrir brot á réttindum þeirra er viðvarandi um allan heim.
Önnur skýrsla aðalframkvæmdastjórans
Þetta er ein af niðurstöðum annarrar nýrrar skýrslu aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, „Að tryggja og efla aðgang allra kvenna og stúlkna að réttlæti“. Í sömu skýrslu kemur fram að í meira en helmingi landa heims – 54 prósentum – er nauðgun enn ekki skilgreind á grundvelli samþykkis, sem þýðir að konu getur verið nauðgað án þess að lögin viðurkenni það sem glæp. Stúlku er enn hægt að þvinga í hjónaband samkvæmt landslögum í næstum 3 af hverjum 4 löndum. Og í 44 prósentum landa kveða lögin ekki á um jöfn laun fyrir jafnverðmæt störf, sem þýðir að konum má enn greiða minna fyrir sömu vinnu án þess að lög séu brotin.
„Þegar konum og stúlkum er neitað um réttlæti nær skaðinn langt út fyrir einstök mál. Traust almennings rýrnar, stofnanir missa lögmæti sitt og réttarríkið sjálft veikist. Réttarkerfi sem bregst helmingi þjóðarinnar getur alls ekki gert tilkall til að halda uppi réttlæti,“ sagði Sima Bahous, framkvæmdastjóri UN Women.
Í skýrslunni er varað við því að konur og stúlkur séu sviknar af þeim kerfum sem eiga að vernda þær, sem skilur þær eftir berskjaldaðar fyrir misnotkun, óréttlæti og refsileysi þegar bakslag gegn jafnrétti kynjanna magnast.
Alþjóðlegur baráttudagur kvenna: Hindranir í vegi breytinga
Í skýrslunni komu fram fimm lykilsvið sem koma í veg fyrir sanngjarna niðurstöðu fyrir konur og stúlkur, sem standa frammi fyrir meiri hindrunum í vegi fyrir réttlæti en karlar í næstum 70 prósentum þeirra landa sem könnuð voru. Mismunandi lagarammar, félagsleg viðmið, ginnungagap á milli laga og framkvæmdar, hefðbundin réttarkerfi óháð ríkinu og átakasvæði þjóna öll til að styrkja ójöfnuð og koma í veg fyrir að raunverulegt réttlæti fyrir konur náist.
Samanlagt þýða þessar hindranir að konur á heimsvísu hafa 64 prósent af lagalegum réttindum karla á meðan 54 prósent landa skortir lagalegar skilgreiningar á nauðgun sem byggja á samþykki. Réttindi kvenna eru enn frekar í hættu vegna aukningar alþjóðlegra átaka. Árið 2024 bjuggu 676 milljónir kvenna og stúlkna innan 50 km frá mannskæðum átökum (það hæsta síðan á tíunda áratugnum). Fyrir vikið hefur verið tilkynnt um 87 prósenta aukningu á brotum sem tengjast kynferðisofbeldi í átökum.
Umbætur: „Af konum fyrir konur“
Átta tilmælum er beint til ríkisstjórna sem ber að innleiða fyrir árið 2030. Bahous, framkvæmdastjóri UN Women sagði að umbætur á dómskerfinu „þurfi að vera mótaðar af konum og fyrir konur“ og lagði áherslu á þörfina fyrir meira fjármagn og útgjöld ríkisins til að takast á við þessi mál.
Þegar bakslag gegn langvarandi skuldbindingum um jafnrétti kynjanna magnast, fjölgar brotum á réttindum kvenna og stúlkna. Slíkt er knúið áfram af alþjóðlegri menningu refsileysis, sem nær allt frá dómstólum til netsvæða og átaka. Lög eru endurskrifað til að takmarka frelsi kvenna og stúlkna, þagga niður í þeim og gera misnotkun mögulega án afleiðinga. Þar sem tæknin er fljótari en reglugerðir, standa konur og stúlkur frammi fyrir vaxandi stafrænu ofbeldi í andrúmslofti refsileysis þar sem gerendur eru sjaldan dregnir til ábyrgðar. Í átökum er nauðgun áfram notuð sem stríðsvopn, en tilkynntum tilfellum kynferðisofbeldis hefur fjölgað um 87 prósent á aðeins tveimur árum.
Framfarir mögulegar
Skýrsla aðalframkvæmdastjóra SÞ sýnir einnig að framfarir eru mögulegar: 87 prósent landa hafa sett lög um heimilisofbeldi og meira en 40 lönd hafa styrkt stjórnarskrárvarin réttindi kvenna og stúlkna á síðasta áratug. En lög ein og sér duga ekki. Mismunandi félagsleg viðmið – fordómar, sökun fórnarlambs, ótti og þrýstingur frá samfélaginu – halda áfram að þagga niður í þolendum og hindra réttlæti, sem gerir jafnvel alvarlegustu ofbeldisformum, þar á meðal kvenmorðum, kleift að fara refsilaust. Aðgangur kvenna að réttlæti er einnig hindraður af hversdagslegum veruleika eins og kostnaði, tíma, tungumáli og djúpstæðu vantrausti á þær stofnanir sem eiga að vernda þær.