Kynbundið ofbeldi. Jafnrétti.
Ísland er almennt talið, ef ekki kvennaparadís, þá að minnsta kosti eitt besta land fyrir konur í heiminum. Þannig hefur Ísland trónað á toppi jafnréttislista World Economic Forum í hálfan annan áratug.
Linda Dröfn Gunnarsdóttir forstöðukona Kvennaathvarfsins var nýlega valin á heimslista yfir 100 konur sem væru öðrum til fyrirmyndar af breska ríkisútvarpinu, BBC. En er það ekki ákveðin þversögn að ofbeldi gegn konum þrífist á sama tíma og Ísland er hlaðið lofi fyrir frammistöðu sína í jafnréttismálum?
Linda dregur ekki dul á í viðtali við UNRIC að pottur sé brotinn í þessum efnum.
„Svo sannarlega. Kynbundið ofbeldi er faraldur á íslandi eins og alls staðar annars staðar og er ekki í minni mæli hér á landi en til dæmis á Norðurlöndunum og annars staðar. Við erum meira að segja komin skemur á veg í að, til dæmis, tryggja öryggi þolenda, fjarlægja gerendur af heimilum og við erum ekki komin langt á veg með beitingu nálgunarbanns.”
Konur mynda stjórn, en….
Á yfirborðinu bendir allt í rétta átt fyrir íslenskar konur. Þegar UNRIC ræddi við Lindu Dröfn stóðu yfir stjórnarmyndunarviðræður leiðtoga þriggja stjórnmálaflokka, sem voru sigursælir í síðustu kosningum.Flest bendir til að ef þessi flokkar mynda ríkisstjórn muni Halla Tómasdóttir forseti skipa konu í embætti forsætisáðherra. En þetta breytir ekki þeirri staðreynd að hvað sem stöðu Íslands á alþjóðlegum jafnréttislistum líður, er kynbundið ofbeldi, eftir sem áður, þrálátt hér á landi.
„Ég held að vandinn liggi fyrst og fremst í skilaboðunum sem verið er að senda út í samfélagið, svo sem orðanotkun á samfélagsmiðlum og í fjölmiðlum og hvernig talað er um konur. Í Finnlandi telur fjórðungur karla til dæmis í lagi að beita konur ofbeldi, sem hafi „til þess unnið”, samkvæmt nýrri athugun.”
Hún nefnir sérstaklega nýlegan 12 ára dóm fyrir kvennamorð, þótt 16 ára dómar fyrir slíkt, séu algengir.
„Svo virðist sem heimlið sé hættulegasti staður konunnar og öruggasti staður gerandans. Við erum, sem samfélag, að samþykkja æ ofan í æ, að ofbeldi gegn konum sé ekki gert eins hátt undir höfði, í samfélagsumræðunni, og ofbeldi almennt, þyki ekki eins alvarlegt. Það er ennþá undirliggjandi tilhneiging til að líta svo á að þetta sér á einhvern hátt einkamál. Á meðan þannig er, mun ekki draga úr þessu, hversu margar konur sem skipaðar eru í stjórnunarstöður. Kannski er heldur ekki verið að mæla alla réttu hlutina þegar verið er að mæla jafnrétti. Jafnrétti næst aldrei meðan við tökum ekki á þessu.”
Færri snúa aftur til ofbeldismannsins
Kvennaathvarfið er konum og börnum sem flýja heimilis- og kynbundið ofbeldi, griðastaður. Þar fá konur líka ráðgjöf og stuðning, hvort sem þær gista eða ekki. Fyrir tveimur áratugum, sneru 64% kvenna, sem flúið höfðu í athvarfið, aftur heim til geranda. Sú tala hefur snarlækkað og er nú um 11% að sögn Lindu Drafnar.
Fyrst og fremst geta konur nú dvalið eins lengi og þær, og ráðgjafi, þeirra telja nauðsynlegt. Áður var einungis hægt að vista þær í einn mánuð af fjárhagsástæðum. „Á einum mánuði eru konurnar rétt að komast yfir það áfall, sem það er, að leita á náðir kvennaathvarfsins,“ segir Linda.
Önnur ástæða er aukin og bætt ráðgjöf og aðstoð við að takast á við „kerfið“. En þetta verður aldrei létt verk.
„Rannsóknir benda til að það taki 6-7 skipti að komast út úr ofbeldissambandi, þannig að það er ekki óvenjulegt að konur snúi aftur til ofbeldismanns,” segir Linda. „Konurnar, sem eru hjá okkur, gera það oft og við segjum bara „ekkert mál og þú kemur aftur ef þú vilt.“ Við pössum vel upp á að dæma þær ekki, því þær hafa oft brennt að baki sér allar brýr í fjölskyldu og annars staðar, því þær eru búnar að reyna svo oft að fara og gefist svo upp.”
Engin er örugg
Dæmi Íslands, þar sem kynferðislegt ofbeldi er þrálátt, þrátt fyrir árangur í jafnréttismálum, sýnir að konur eru hvergi óhultar fyrir þessum faraldri. Og tölfræði Kvennaathvarfsins bendir til að enginn þjóðfélagshópur eða landshluti sé undanskilinn.
„Þegar við lítum á tölur yfir fórnarlömb og gerendur kemur í ljós að við getum lagt kúrfuna nánast yfir almenna kúrvu hagstofunnar yfir íbúa hvað menntun, starf og bæjarfélag varðar. Þetta fólk kemur úr öllum hópum samfélagsins.
Kynbundið ofbeldi gerist þó oftar sem valdaójafnvægi ríkir; til dæmis þegar karlinn er íslenskur en konan af erlendum uppruna. Síðan er valdaójafnvægi ekki alltaf í upphafi en eykst þegar á líður. Fórnarlömbin eru einangruð frá fjölskyldu sinni, látin hætta í vinnu og hafa ekki aðgang að fjármunum. Þegar svo er komið eykst ofbeldið.“
Af þeim konum sem dvelja í athvarfinu eru þó fleiri en sem nemur landsmeðaltali, eða 60% af heildarfjöldanum. Þær hafa, eins og við er að búast, síður fjölskyldu eða bakland til að leita til hérlendis.
„Miklu fleiri íslenskar konur leita í viðtalsþjónustu, vegna þess að þær vilja komast út úr ofbeldissamböndum, en gista ekki hjá okkur. Hlutfallið er 80% og jafnar út kúrvuna.”
Nýtt kvennaár
Á næsta ári, 2025, verður hálf öld liðin frá kvennaári Sameinuðu þjóðanna 1975. Það náði hámarki hér landi með kvennaverkfallinu á degi Sameinuðu þjóðanna 24.október. Bandalag baráttuhópa fyrir jafnrétti kynjanna, verkalýðsfélög og félög öryrkja og hinsegin fólks hafa sameinast um að efna til kvennaárs á Íslandi. Í kröfugerð þessa bandalags er þess krafist að bundinn verði endi á mismunun kynjanna og kynbundið ofbeldi með tilteknum, raunhæfum aðgerðum.
Það verður svo verkefni næstu ríkisstjórnar- hugsanlega undir forystu þriggja kvenna- að taka á þessum málum.
Myndir í greininni er úr samkeppni Sameinuðu þjóðanna um auglýsingar til höfuðs ofbeldi gegn konum, sjá hér.