Katrín Jakobsdóttir. Loftslagsbreytingar. Heilbrigðismál. Óháð nefnd undir forystu Katrínar Jakobsdóttur skorar á Alþjóða heilbrigðismálastofnunina að lýsa yfir neyðarástandi í lýðheilsumálum á alþjóðavísu vegna loftslagsbreytinga.
Nefndin telur að loftslagsbreytingar feli í sér heilbrigðisvá, en lausnir kunni jafnframt að skapa tækifæri í heilbrigðismálum.
Fyrrverandi ríkisstjórnarleiðtogar, alþjóðastofnanir, ráðherrar og leiðtogar úr borgaralegu samfélagi sitja í nefndinni sem hafa lagt fram 17 tillögur um hvað WHO og ríki ættu að gera næst
Orkuverð er óstöðugt, birgðakeðjur eru undir álagi og alþjóðapólitísk áföll síðustu ára hafa afhjúpað hversu viðkvæm samfélög eru vegna þess hversu háð þau eru jarðefnaeldsneyti; efnahagslega, pólitískt og heilsufarslega. Á síðasta áratug hefur hlýnun jarðar aukist verulega og Evrópusvæðið er það svæði á jörðinni sem hlýnar hraðast. Þar hækkar hitastig tvöfalt hraðar en meðaltal á heimsvísu. Hröð hlýnun eykur líkurnar á að skyndilegum „vendipunktum“ í loftslagskerfinu verði náð, þar sem verulegar breytingar eiga sér stað í lykilkerfum jarðar. Tíminn til að koma í veg fyrir óafturkræfan skaða er að renna út.
Þetta er alþjóðlegt baksvið ákalls um aðgerðir sem Samevrópsk nefnd um loftslag og heilsu birtir 17.maí 2026. Nefndin var skipuð af dr. Hans Henri P. Kluge, svæðisstjóra WHO í Evrópu. Katrín Jakobsdóttir, fyrrverandi forsætisráðherra er formaður nefndarinnar, sem skipuð er 13 fyrrverandi ríkisstjórnarleiðtogum, fulltrúum alþjóðastofnana, ráðherra og leiðtoga úr borgaralegu samfélagi frá 53 löndum Evrópusvæðis WHO. Skilaboð hennar til ríkisstjórna eru skýr: loftslagsbreytingar eru ekki framtíðarógn sem þarf að bregðast við. Þær eru yfirvofandi og vaxandi vá sem hefur samtímis áhrif á heilsu, matvæli, vatn, orku og þjóðaröryggi; og núverandi viðbrögð eru ekki í samræmi við umfang hennar.
Aðgerðir í loftslags- og heilbrigðismálum eru skynsamleg fjárfesting
Þær 17 tillögur sem nefndin leggur fram spanna fjögur svið: að meðhöndla loftslagsbreytingar sem vaxandi ógn við heilbrigðisöryggi, umbreyta heilbrigðiskerfum, efla aðgerðir á staðbundnum vettvangi og endurbæta efnahags- og fjármálakerfi sem knýja áfram loftslagsvána. Kjarni þeirra er áskorun til bæði ríkisstjórna og WHO: reglurnar, fjármagnið og pólitísk forgangsröðun stefna öll í ranga átt og tími smávægilegra breytinga er liðinn. Þessar tillögur eru áætlun fyrir ríkisstjórnir sem eru tilbúnar að færa fjármagn frá aðgerðum sem hraða loftslagsvánni yfir í að koma í veg fyrir hana, eftir því sem unnt er.
„Loftslagsváin er ógn við öryggi okkar, félagslega samheldni, mannréttindi og heilsu,“ sagði Katrín Jakobsdóttir, formaður Samevrópsku nefndarinnar um loftslag og heilsu. „Hún er langt frá því að vera eingöngu vandamál fyrir komandi kynslóðir, hún er raunveruleg og yfirvofandi ógn fyrir okkur hér og nú í Evrópu. Aðgerðir í loftslagsmálum eru ekki aðeins nauðsynlegar. Þær eru arðbær fjárfesting í réttlátara og seiglara samfélagi. Við berum öll pólitíska og siðferðilega ábyrgð á að bregðast við núna.“
Nefndin skorar á ríkisstjórnarleiðtoga að setja loftslags- og heilbrigðismál á dagskrá þjóðaröryggisráða og virkja öll viðeigandi ráðuneyti, þar á meðal varnarmála-, orku- og fjármálaráðuneyti. Þar sem evrópskar ríkisstjórnir eru nú að beina opinberum útgjöldum í öryggismál til að bregðast við vaxandi alþjóðlegum þrýstingi, heldur nefndin því fram að loftslagsbreytingar séu í sjálfu sér aðalöryggisógnin; ógn sem er þegar að raska innviðum, heilbrigðiskerfum og matvæla- og vatnsöryggi um allt svæðið, og ógn sem kostnaðurinn við mun aukast með hverju ári sem aðgerðum er seinkað.
Loftmengun frá brennslu jarðefnaeldsneytis veldur dauða hundruða þúsunda manna um alla Evrópu á hverju ári. Sama jarðefnaeldsneyti og knýr áfram loftslags- og heilbrigðisvánna gerir orkukerfi viðkvæm fyrir birgðaáföllum og verðhækkunum; kostnaður sem lendir harðast á þeim sem síst hafa efni á honum. Nefndin heldur því fram að það að flýta fyrir umskiptum yfir í hreina, endurnýjanlega orku og orkunýtni sé ekki aðeins brýnt fyrir loftslag og heilsu; það er leiðin að meira orkuöryggi og réttlátara hagkerfi.
Heilbrigðis- og efnahagsleg rök fyrir því að bregðast við núna eru ótvíræð. Kostnaðurinn við aðgerðaleysi er mun meiri en kostnaðurinn við snemmbærar mótvægisaðgerðir og aðlögun. Að afnema niðurgreiðslur á jarðefnaeldsneyti og beina þeim fjármunum í endurnýjanlega orku, almenningssamgöngur, sjálfbært mataræði og loftslagsþolin heilbrigðiskerfi myndi bjarga mannslífum, draga úr heilbrigðiskostnaði og minnka ósjálfstæði svæðisins af óstöðugum innflutningi á jarðefnaeldsneyti.
„Loftslagsbreytingar eru öryggisógn, neyðarástand í heilbrigðismálum og efnahagsleg tímasprengja, allt í einum pakka,“ sagði dr. Hans Henri P. Kluge, svæðisstjóri WHO í Evrópu. „Á sama tíma eyða ríkisstjórnir milljörðum í að niðurgreiða eldsneyti sem veldur loftslagsbreytingum og íþyngir heilbrigðiskerfum okkar. Þessi nefnd segir leiðtogum skýrt: bregðist við núna, á meðan enn er tækifæri til fyrirbyggjandi aðgerða.“
Neyðarástand í lýðheilsumálum
Nefndin skorar einnig á WHO að lýsa formlega yfir að loftslagsbreytingar séu neyðarástand í lýðheilsumálum sem varðar alþjóðasamfélagið. Núverandi rammi alþjóða heilbrigðisreglugerðarinnar – sem er hannaður fyrir tímabundna faraldra – var ekki gerður fyrir ógn af þessu tagi. Það, að mati nefndarinnar, er einmitt vandamálið. Reglurnar hafa ekki fylgt umfangi vánnar og skortur á formlegri neyðaryfirlýsingu hefur gert ríkisstjórnum kleift að meðhöndla loftslagsbreytingar sem langvarandi bakgrunnsvandamál frekar en bráða, vaxandi ógn sem er þegar augljós.
Maud Lervik / Norden.org
Umbreyting heilbrigðiskerfa
Nefndin leggur fram sérstakar tillögur til að bæta loftslagsþol heilbrigðiskerfa og draga úr losun þeirra á gróðurhúsalofttegundum. Hún mælir með skyldubundinni þjálfun heilbrigðisstarfsfólks í loftslagsbreytingum og heilsu, aukinni áherslu á geðheilbrigði í skipulagningu loftslags- og heilbrigðismála og að lykilvísum um loftslagsmál verði samþættir í árangursmat heilbrigðiskerfa á landsvísu.
Þar sem mestur hluti losunar gróðurhúsalofttegunda frá heilbrigðisþjónustu kemur frá aðfangakeðjum, mælir nefndin með því að innleiddir verði loftslagsvænir innkaupastaðlar um alla Evrópu til að senda skýr skilaboð til birgja um eftirspurn.
Efling staðbundinna lausna fyrir loftslag og heilsu á vettvangi samfélagsins
Nefndin byggir á dæmum um frumkvæði borga og samfélaga og leggur til ábyrgðarramma sem styður við eftirlit með framkvæmd og „lærdóm í verki“ og stuðlar að þekkingarskiptum á staðbundnum vettvangi.
„Loftslagsbreytingar hafa nú þegar áhrif á heilsu um alla Evrópu á margvíslegan hátt,“ sagði prófessor Sir Andrew Haines, aðalvísindaráðgjafi nefndarinnar. „En aðgerðir til aðlögunar að loftslagsbreytingum og til að draga úr þeim veita tækifæri til að vernda og efla heilsu. Áskorunin núna er að hrinda þessum aðgerðum í framkvæmd í stórum stíl og koma ávinningi þeirra á framfæri við almenning og stjórnmálaleiðtoga.“
Að mæla það sem skiptir máli
Nefndin skorar einnig á stjórnvöld að endurskoða hvernig þau mæla framfarir. Verg landsframleiðsla (VLF) telur neyslu jarðefnaeldsneytis sem hagvöxt en hunsar heilsufarslegan kostnað af völdum mengunar, efnahagslegar byrðar af völdum loftslagshamfara og velferð komandi kynslóða. Nefndin hvetur stjórnvöld og alþjóðasamfélagið til að byggja upp eftirlitskerfi sem nota mælikvarða sem setja heilsu, jöfnuð og umhverfislega sjálfbærni í forgrunn við ákvarðanatöku; og hvetur Alþjóða heilbrigðismálastofnunina til að styrkja samræmingu á sviði loftslagsmála og heilsu innan kerfis Sameinuðu þjóðanna.
Meðmælum nefndarinnar fylgir mælikvarði um framvindu sem setur fram áþreifanlega mælikvarða og ábyrgðarkerfi til að fylgjast með framkvæmd í öllum löndum.