Aldurstakmarkanir. Börn. Samfélagsmiðlar. Rætt er um á vettvangi ríkisstjórna um allan heim hversu ung börn þurfi að vera til að vera „of ung” til að vera á samfélagsmiðlum.
Sums staðar hafa verið settar aldurstakmarkanir á notkun miðlanna. Þessar takmarkanir endurspegla vaxandi áhyggjur. Börn sæta einelti og misnotkun á netinu og eru berskjölduð fyrir skaðlegu efni. Slíkt getur haft neikvæðar afleiðingar á geðheilsu og velferð þeirra.
UNICEF, Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna sagði nýlega í yfirlýsingu að með óbreyttu ástandi væri verið að bregðast börnum og færa ábyrgðina um of yfir á herðar foreldra. Sameinuðu þjóðirnar hafa ítrekað bent á, ekki síst á vettvangi Nefndarinnar um réttindi barna, að stafrænni tækni fylgi bæði tækifæri og hættur. „Stafræna umhverfið felur í sér möguleika til að efla réttindi barna, en eykur einnig hættu á því að réttindin séu brotin eða þau misnotuð.”
Aldurstakmarkanir
Ástralía varð fyrst ríkja til að banna börnum yngri en 16 ára að vera á samfélagsmiðlum. Norska ríkisstjórnin hefur einnig tekið skref í þá átt að vernda börn á samfélagsmiðlum. Samráð stendur nú yfir um nýtt frumvarp, en það felur í sér samskiptamiðlum yrði bannað að bjóða börnum yngri en fimmtán ára þjónustu sína.
Danska stjórnin hefur einnig stungið upp á aldurstakmörkunum. Áætlun hennar gerir ráð fyrir því að almennt geti börn ekki stofnað reikning fyrr en fimmtán ára aldri er náð. Þó geti 13 og 14 ára börn gert það með samþykki foreldris. Í Svíþjóð hafa stjórnvöld ýtt úr vör könnun á kostum og göllum aldurstakmarkana.
UNICEF/UN014971/Estey
Nýtt norrænt frumkvæði
Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, UNICEF, í Svíþjóð tók höndum saman við nokkur samtök og stofnaði norræna netverkið NOCTA (Nordic Child Tech Policy Alliance). Markmiðið er að hafa áhrif á tæknifyrirtæki og ráðamenn til að börn og réttindi þeirra verði höfð að leiðarljósi við stefnumótun og ákvarðanir iðngreinarinnar. Að búið verði til stafrænt umhverfi sem verndi börn og valdefli þau.
Sjö samtök frá fjórum Norðurlandanna; Svíþjóð, Noregi, Danmörku og Finnlandi eru nú i bandalaginu.
„NOCTA var stofnað vegna þess að samtök í ólíkum löndum höfðu reynslu af því hversu mikil áskorun það var að hafa áhrif á tæknifyrirtækin og Evrópusambandið,” segir Lulu Li frá sænska UNICEF í viðtali við UNRIC. „Stofnunina má einnig rekja til sameiginlegrar sögu, gilda og sjónarmiða á Norðurlöndum um réttindi barna og skoðanir þeirra. Þannig að við vildum byggja á og efla þennan málstað. Við teljum að við getum í sameiningu haft öflugri rödd til að ýta á að nálgunin við ákvarðanatöku á stafrænum vettvangi taki mið af réttindum barna og hafi hag þeirra að leiðarljósi.”
Að vernda og valdefla börn
Markmiðið með NOCTA er því að tala máli þess að börn verði miðlæg í ákvörðunum iðnaðarins. Stefnumótun og aðgerðir miði að því að gæta hagsmuna barna. Leiðarljósið er að skapa stafrænt umhverfi sem hjálpi hverju barni að njóta að fullu réttinda sinna og efli geðheilbrigði þeirra. Að auki valdefli það börn með því að veita þeim þá hugrænu, tilfinningalegu, tengslabundnu og lýðræðislegu þekkingu og færni sem þarf til að rata örugglega og meðvitað um á netinu.
NOCTA hefur í þessu skyni lagt sín lóð á vogarskálarnar í ákvarðanatökuferli Evrópusambandisns, þar á meðal með framlagi til vegvísis í tengslum við tilskipunina um stafræna þjónustu (Digital Services Act (DSA)). Þá hefur NOCTA boðað til funda málsmetandi fólks í sænsku konungshöllinni og Evrópuþngininu. Þar hefur verið tefnt saman þeim sem taka pólitískar ákvarðanir og hagsmunaaðilum til að fara yfir málefnin og grípa til áþreifanlegra aðgerða.
„Við höfum hvatt til aðgerða um að koma upp barnvænu tilkynningaferli og notendavænum og skilvirkum úrræðum fyrir foreldra. Einnig öryggisráðstafanir til að tryggja að stafrænar upplýsingar um börn verði ekki notaðar í ágóðaskyni, auk aukinnar verndar gegn þeirri hættu sem stafar af gervigreind,” segir Lulu Li.
Í árlegri skoðanakönnun Evrópusambandsins (2025 Eurobarometer) kom í ljós að rúmlega 90% Evrópubúa telja að brýn þörf sé á því að vernda börn á netinu. 93% telja vernd nauðsynlega gegn neikvæðum áhrifum samskiptamiðla á geðheilsu og 92% gegn net-einelti. Þá er sú skoðun almenn að finna þurfi skilvirkar leiðir til að hindra aðgang að efni sem ekki á erindi til yngstu aldursflokka.
Á Íslandi má benda á starf SAFT – Netöryggismiðstöðvar Íslands í þessum málaflokki, sjá hér.