Geðraskanir. Sjálfsvíg. Meira en 1 milljarður manna glímir við einhvers konar geðraskanir að því er fram kemur í nýjum tölum frá Alþjóða heilbrigðismálastofnuninni (WHO).
Geðraskanir eins og kvíði og þunglyndi eru mjög útbreidd í öllum löndum og samfélögum og hafa áhrif á fólk á öllum aldri og á öllu tekjubili. Miðgildi ríkisútgjalda til geðheilbrigðis er enn aðeins 2% af heildarfjárveitingum til heilbrigðismála.
Nýju niðurstöðurnar, sem birtar eru í tveimur skýrslum –Geðheilsa í heiminum í dag (World mental health today) og Landafræði geðheilsu 2024 (Mental Health Atlas 2024)– varpa ljósi á nokkrar framfarir en afhjúpa umtalsverðar eyður í að takast á við geðheilbrigðisvandamál um allan heim.
„Að umbreyta geðheilbrigðisþjónustu er ein af brýnustu áskorunum í lýðheilsu,“ sagði Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus, forstjóri Alþjóða heilbrigðismálastofnunarinnar. „Fjárfesting í geðheilbrigði felur í sér að fjárfesta í fólki, samfélögum og hagkerfum – fjárfesting sem ekkert land hefur efni á að vanrækja. Sérhver ríkisstjórn og hver leiðtogi ber ábyrgð á að bregðast við tafarlaust og tryggja að geðheilbrigðisþjónusta sé ekki meðhöndluð sem forréttindi, heldur sem grundvallarréttindi fyrir alla.“
Sjálfsvíg helsta dánarorsök ungs fólks
Skýrslan Geðheilsa í heiminum í dag (World mental health today) sýnir að þótt tíðni geðraskana geti verið mismunandi eftir kynjum, þá bitna þær hlutfallslega harðar á konum. Kvíði og þunglyndi eru algengustu tegundir geðraskana bæði hjá körlum og konum.
Sjálfsvíg er ein skelfilegasta afleiðingin og kostaði um 727.000 mannslíf á árinu 2021 einu saman. Það er helsta dánarorsök ungs fólks í öllum löndum óháð félagslegu og efnahagslegu samhengi. Þrátt fyrir alþjóðlega viðleitni hefur náðst of lítill árangur í að draga úr sjálfsvígstíðni. Í Heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun er stefnt að þriðjungs fækkun sjálfsvíga fyrir árið 2030. Miðað við núverandi þróun verður aðeins 12% lækkun náð fyrir þann tíma.
Stöðnun í fjárfestingum í geðheilbrigðismálum
Efnahagsleg áhrif geðraskana eru ótrúleg. Þó að kostnaður við heilbrigðisþjónustu sé umtalsverður, er óbeinn kostnaður – sérstaklega í framleiðnitapi – mun meiri. Þunglyndi og kvíði ein og sér kosta heimshagkerfið ein trilljón Bandaríkjadala á ári hverju að því er talið er.
Skýrslan Landafræði geðheilsu 2024 (Mental Health Atlas 2024) sýnir stöðnun í fjárfestingum í geðheilbrigðismálum. Miðgildi ríkisútgjalda til geðheilbrigðismála er enn aðeins 2% af heildarfjárveitingum til heilbrigðismála – óbreytt frá árinu 2017. Umbætur og þróun geðheilbrigðisþjónustu gengur hægt.
Það er ánægjulegt að flest lönd hafa tekið saman virkar geðheilbrigðisáætlanir, svo sem um þroska barna, geðheilbrigðisáætlanir í skólum og sjálfsvígsforvarnir. Yfir 80% landa bjóða nú upp á geðheilbrigðis- og sálfélagslegan stuðning sem hluta af neyðarviðbrögðum, samanborið við 39% árið 2020.
Creative Commons Attribution-Share Alike 2.0
Geðheilbrigði á Norðurlöndunum
Geðsjúkdómar, sérstaklega meðal ungs fólks, eru vaxandi vandamál á Norðurlöndunum á 21. öldinni.
Á Íslandi var árlegur meðalfjöldi sjálfsvíga 41 á árunum 2019-2023. Tíðni sjálfsvíga var 11,8 á hverja 100.000 íbúa að meðaltali árin 2013 – 2023, 17,8 meðal karla og 5,7 meðal kvenna. Til samanburðar er tíðni sjálfsvíga á Íslandi sú fjórða í röðinni af Norðurlöndunum fimm á eftir Finnlandi, Noregi og Svíþjóð en Danmörk fyrir neðan. Hæsta sjálfsvígstíðnin fannst á Grænlandi. Lægsta tíðnin var í Færeyjum og Álandseyjum. Árið 2022 létust alls 3.574 einstaklingar af völdum sjálfsvígs á Norðurlöndunum.
Sérstök aðgerðaáætlun í 26 liðum til að fækka sjálfsvígum 2025-2030 tók gildi á Íslandi í mars 2025. Þar er bent á að hvert sjálfsvíg geti haft áhrif á allt að 135 einstaklinga í nærumhverfi hins látna. „Niðurstöður rannsókna benda til þess að hver króna sem fer í sjálfsvígsforvarnir skili sér tvöfalt til fjórfalt til baka,” segir í inngangi áætlunarinnar.
Árið 2015 kynntu Sameinuðu þjóðirnar, sem hluti af Heimsmarkmiðunum um sjálfbæra þróun, markmið um 33% lækkun á dánartíðni vegna sjálfsvígs fyrir árið 2030 (markmið 3.4.2). Aðeins lítilsháttar framfarir hafa orðið á Norðurlöndum í sjálfsvígstíðninni frá árinu 2015.