Tarja Halonen: „konur verða að standa vörð um eigin réttindi“

Tarja Halonen er fyrsti kvenforseti Finnlands og hingað til eina konan í sögu Finnlands í þessu embætti. Hún hefur tekið og tekur virkan þátt í starfi Sameinuðu þjóðanna, einkum í verkefnum sem stuðla að jafnrétti kynjanna sem mannréttindum, sjálfbærni og loftslagsmálum. Allan sinn stjórnmálaferil hefur Halonen lýst sér sem stuðningsmanni alþjóðlegrar samstöðu. Árið 2009 nefndi Forbes hana á meðal 100 valdamestu kvenna heims.

Jafnréttismál eru í brennidepli á vettvangi Sameinuðu þjóðanna nú þegar kvennanefnd Sameinuðu þjóðanna (CSW) heldur sitt árlega þing og alþjóðlegur baráttudagur kvenna er nýliðinn. Af því tilefni ræddi UNRIC við Halonen. Í upphafi viðtalsins benti Halonen á að vopnuð átök hafi aldrei verið fleiri í heiminum frá lokum síðari heimsstyrjaldar og að Sameinuðu þjóðirnar gegni mikilvægu hlutverki við að vernda mannréttindi. Þegar hlutverk Sameinuðu þjóðanna við að vernda réttindi kvenna innan um vaxandi pólitíska spennu bar á góma, sagðist hún vera bæði döpur og áhyggjufull yfir ástandi heimsins.„Sérstaklega stærri löndin vanmeta hlutverk Sameinuðu þjóðanna í að miðla málum”, sagði Halonen. „Sum þessara landa og leiðtogar þeirra hafa mjög sterka trú á valdi, hervaldi, og reyna að grafa undan hlutverki og umboði Sameinuðu þjóðanna, sem hjálpar ekki til við friðarviðræður.”

Þátttaka kvenna í friðarviðræðum mikilvæg

Við höfum nú þegar sannanir sem benda til þess að þátttaka kvenna í friðarviðræðum og lausn deilumála myndi leiða til sjálfbærari friðar, en það er ekki endilega það sem deiluaðilar hafa í huga, að mati Halonen.

„Skoðanir leiðtoganna og skoðanir almennings fara ekki alltaf saman. Til að semja farsællega þarftu að skapa jákvætt andrúmsloft til að sjá einhverjar breytingar.“

Á forsetatíð sinni frá 2000 til 2012 var Halonen forseti í heimsviðskiptanefnd Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um félagslega vídd hnattvæðingar. Hún sat einnig í nefnd áhrifamanna á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um viðskipti og þróun. Enn má nefna að hún var meðstjórnandi á Þúsaldaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna og í háttsettri nefnd samtakanna um sjálfbæra þróun á heimsvísu, ásamt öðrum lykilhlutverkum.

Kjör konu í embætti aðalframkvæmdastjóra gott fyrir SÞ

Eins og er er Halonen forseti meðlimur í háttsettri ráðgjafanefnd aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna um sáttamiðlun og sendiherra lands sín fyrir stofnunina sem berst gegn eyðimerkurmyndun (UNCCD). Hún er einnig meðlimur í Council of Women World Leaders, tengslaneti núverandi og fyrrverandi kvenkyns forsætisráðherra og forseta, en aðalmarkmið þess er að nýta reynslu meðlima sinna til að styðja við fulla þátttöku og fulltrúa kvenna í stjórnmálaferlinu á æðstu stigum.

Þú hefur sagt að þú myndir vilja sjá konu sem næsta aðalframkvæmdastjóra SÞ? Hvaða þýðingu hefði það fyrir stofnunina?

„Konur eru jafnvel aðeins meira en 50 prósent af íbúafjöldanum. Það væri frábært fyrir Sameinuðu þjóðirnar að hafa konu sem leiðtoga og ég trúi því ekki að konur séu minna hæfar. Mismunandi gerðir leiðtoga einbeita sér að mismunandi málum og ástand heimsins er nú þegar svo erfitt að það gætu verið einhverjir sem telja að það sé kominn tími til að taka áhættu og taka aðra ákvörðun í þetta sinn.”

Halonen sagði að þeir sem hafa gagnrýnt Sameinuðu þjóðirnar sem stofnun og skilvirkni þeirra hafi aðallega einblínt á Öryggisráðið og getu þess til að skapa samstöðu þegar þess er þörf fyrir lönd í átökum og umræðuna um neitunarvaldið.

„Ég býst ekki við að valið á næsta aðalframkvæmdastjóra verði auðvelt. Það eru nokkrir góðir frambjóðendur og ég vona að enginn hafi þegar tekið þá ákvörðun að kona eigi ekki að sitja í þessu embætti og muni vinna gegn því. Tími slíkrar tortrygginnar hugsunar er þegar liðinn.”

Enginn getur stolið menntun þinni

Þegar þú lítur til baka, hvaða afrek tengt réttindum kvenna er þér kærast?

„Menntun, sagði Halonen hiklaust. Þegar þú hefur grunn þinn í menntun getur enginn stolið því frá þér. Þeir geta ekki þaggað niður í þér.”

Þegar spurt er um hvaða sterkar konur hafi haft áhrif á feril Tarja Halonen, nefnir hún strax Eleanor Roosevelt, sem var drifkraftur að Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og fyrsti formaður Mannréttindanefndar samtakanna.

Skuldbindinga þörf þegar veislunnni er lokið

Tarja Halonen sagðist hafa unnið mikið með körlum, til dæmis þegar hún var annar tveggja formanna Þúsaldarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Hún segir: „Ég var konan frá norðri og þeir voru heiðursmennirnir frá suðri“. Halonen forseti hefur alltaf lagt sérstaka áherslu á jafnrétti kynjanna. Hún vekur athygli á kúgun karla og kynbundnu ofbeldi og segir að löggjöf sé góður grunnur, en hún sé ekki nóg.

„Við höfum löggjöf, við höfum Istanbúl-samninginn sem kemur í veg fyrir kynbundið ofbeldi til að tryggja kerfið með skýrum hætti, en við þurfum að lönd séu skuldbundin þegar veislunni er lokið. Löndum ætti ekki að vera leyft að fara og segjast ætla að gera hlutina á annan hátt.”

Ekki ólöglegt að bjóða sig fram

Varðandi kvenfyrirmyndir á landsvísu nefnir Halonen Helvi Sipilä, finnskan erindreka, lögfræðing og stjórnmálamann. Helvi Sipilä (1915–2009) varð fyrsta konan til að gegna stöðu aðstoðar-aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna árið 1972. Sem baráttukona fyrir jafnrétti kynjanna skipulagði hún fyrstu heimsráðstefnuna um málefni kvenna árið 1975, átti frumkvæði að áratug kvenna hjá samtökunum og hjálpaði til við að stofna Jafnréttisstofnunina UNIFEM. Árið 1982 varð Sipilä fyrsta konan til að bjóða sig fram til forseta Finnlands.

Tarja Halonen forseti á sérstaka minningu frá því þegar faðir hennar frétti að Sipilä hefði samþykkt að vera í framboði til næsta forseta Finnlands árið 1982: „En hún er kona!“ hrópaði faðir Tarja Halonen og bætti svo við: „Af hverju ekki? Löggjöfin er ekki á móti því!“