Úkraína. Brottnumin börn. Stríðið í Úkraínu hefur haft skelfilegar afleiðingar fyrir meir en 7 milljónir barna í landinu. Eftir því sem stríðið stendur lengur yfir versnar mannúðarástandið og það bitnar sérstaklega á börnum að mati UNICEF, Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna.
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir fyrrverandi utanríkisráðherra er sérstakur erindreki framkvæmdastjóra Evrópuráðsins um málefni úkraínskra barna.
Fyrir allsherjarinnrás Rússa í Úkraínu voru um 7 milljónir barna í Úkraínu. Í október 2024 bjuggu 1.6 milljón úkraínskra barna að átján ára aldri á hernámssvæðum Rússa í landinu. Fimmta hvert barn á skólaaldri situr á skólabekk á þessum svæðum að því er fram kemur í nýrri skýrslu.
20 þúsund brottnumin börn
Rússar hafa flutt 20 þúsund börn til svæða undir stjórn þeirra. Þau hafa verið afhent rússneskum fjölskyldum og veittur ríkisborgararéttur í Rússlandi. Komið er í veg fyrir að þau endursameinist fjölskyldum sínum og ættlandi. Sameinuðu þjóðirnar telja að brottnám barnanna feli í sér stríðsglæpi. Unnið er að því að leita upp þessi börn og koma þeim heim á ný.
„Þetta er lykilatriði í hvers kyns friðarviðræðum,“ bendir Þórdís Kolbrún á í viðtali við vefsíðu UNRIC. „Fólkið, sem þetta snýst um, eru venjulegar manneskjur. Samkvæmt framburði vitna eru börnin hrifsuð úr úkraínsku samfélagi og bannað að tala móðurmál sitt. Rússar segja þeim að það sé engin framtíð í landi þeirra.“
Að vekja fólk til vitundar
Flest brottnumdu barnanna eru í Rússlandi eða á hernámssvæði Rússa. Í sumum tilfella hafa þau verið þvinguð til ættleiðingar, hafa fengið ný nöfn og svipt persónueinkennum sínum. Í skýrslunni um málið er komist að eftirfarandi niðurstöðu: „Rússland hefur komið upp fordæmalausu og stórfelldu kerfi, þar sem fram fer viðamkil endurmenntun og herþjálfun. Svefnskálar hafa verið reistir, sem geta hýst tugi þúsunda barna frá Úkraínu til lengri tíma.“
„Þetta er í svo stórum stíl að annað eins hefur ekki sést í okkar heimshluta síðan í síðari heimsstyrjöldinni,“ segir Þórdís Kolbrún. „Þetta er verulega óhugnanlegt.“
Loftárásir – börn á leið í skóla
Þórdís Kolbrún hefur verið sérstakur erindreki um málefni úkraínskra barna í umboði framkvæmdastjóra Evrópuráðsins frá því í febrúar 2025. Eins og kunnugt er var hún í tvígang utanríkisráðherra 2021-2023 og 2024. Stór hluti starfs hennar sem erindreka er að vekja fólk til vitundar um hlutskipti barnanna. Hún vonast til að snúa aftur til Úkraínu á næsta ári til að kanna ástand mála.
„Hermenn eru á götum gráir fyrir járnum og ummerki um sprengjuárásir á hús. Á sama tíma sér maður börn með bakpoka á leið í skólann og litlar upplýstar blómabúðir í fullum rekstri. Þetta minnir mann á að lífið heldur áfram í Úkraínu og baráttuandi þjóðarinnar er auðsær. Þeir gefast ekki upp heldur berjast fyrir frelsi sínu,“ segir Þórdís Kolbrún um síðustu heimsókn sína til landsins.
Ráðist á grunngildi
Hún bendir jafnframt á að starf hennar snúist ekki aðeins um börn innan landamæra Úkraínu heldur einnig þau sem hrakist hafa til nágrannaríkja og annara Evrópulanda. Ef og þegar börnin sem þvinguð hafa verið á brott geta snúið aftur heim mun það krefjast umtalsverðs átaks að aðlaga þau eðlilegu lífi á ný.
„Úkraína þarf að búa yfir sterkum innviðum, njóta fjárhagslegs stuðnings og búa yfir aukinni hæfni til að börnin geti aðlagast samfélaginu á ný þegar þau snúa aftur heim,“ segir Þordís. „Eins og er hafa eitt, tvö eða sjö börn komið í einu, en hvað ef þau gera það þúsundum saman á sama augnabliki?“
Þórdís Kólbrún hikaði ekki við að þiggja starf sérstaks erindreka þegar starfið bauðst. Henni fannst þetta rökrétt framhald fyrra starfs. Hún héldi áfram að slá vörð um og tala máli grunngilda, þar sem þau ættu undir högg að sækja. Brottnumdu börnin eru á öllum aldri; allt frá smábörnum til eldri drengja. Nám þeirra dregur dám af rússneskri hernaðarhyggju.
„Börnunum er bannað að tala úkraínsku, þar sem þau dvelja þessa stundina. Sum hafa sætt innrætingu og látið í veðri vaka við þau að enginn bíði þeirra heima
Þórdís Kolbrún útskýrir að samhliða brottnámi barnanna, hafi verið liðkað fyrir ættleiðingaferli í Rússlandi og greitt fyrir því að hægt sé að skipta um nafn og þurrka út fyrri persónueinkenni.
Hún leggur áhersla á að Evrópa standi þétt að baki Úkraínu í baráttunni.
„Það er merkilegt hvernig sagan endurtekur sig. Frelsi okkar er ekki sjálfgefið. Evrópu ber að sýna með staðfestu, sjálfstrausti og sæmd að við getum staðið með bandamönnum okkar, í baráttu þeirra fyrir þeirra eigin, og um leið okkar frelsi.“
Brottnumin börn: stríðsglæpir
Á næsta ári verður á sjötta ár liðið frá allsherjarinnrás Rússlands í Úkraínu. 17.mars 2023 gaf Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn (ICC) út handtökuskipun gegn Vladimir Putin forseta Rússlands og Maria Lvova-Belova umboðsmanni réttinda barna. Þeim var gefið að sök að hafa drýgt „stríðsglæpi með ólöglegum brottflutningi fólks (barna) og hafa flutt börnin á ólöglegan hátt frá hernumdum svæðum Úkraínu til Rússneska sambandslýðveldisins.”
„Sjaldnast eru hlutirnir hvítir eða svartir í stjórnmálum,“ segir Þórdís. „En þetta kemst býsna nærri því. Heimurinn þarf að heyra um þetta mál og hve rangt það er í grundvallaratriðum að nema börn á brott. Þetta er skylda hins siðmenntaða heims og að er í okkar eigin hag að hjálpa þeim.“
Eftir allsherjarinnrásina í febrúar 2022 brast á einn mesti flóttamannastraumur, sem um getur. Í apríl 2025 voru 6.35 milljónir Úkraínumanna skráðir flóttamenn víðs vegar um Evrópu og í allt flúðu 6.8-6.9 milljónir land. Flestir, aðallega konur og börn, flúðu til nágrannaríkjanna, einkum Póllands en einnig til Ungverjalands, Moldóvu, Rúmeníu og Slóvakíu.
Samþykkt allsherjarþingsins
Miðvikudaginn 3.desember samþykkti allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna með miklum mun ályktun um að Rússlandi bæri þegar í stað og skilyrðislaust að skila öllum úkraínskum börnum, sem hefðu verið flutt nauðug á brott frá upphafi stríðsins.
91 ríki greiddi atkvæði með álykuninni, 12 voru á móti og 57 sátu hjá. Ísland var í hópi 40 ríkja sem stóðu að baki ályktuninni.
Í henni var lýst miklum áhyggjum af örlögum úkraínskra barna, sem hefðu verið skilin frá fjölskyldum sínum frá 2014, jafnt þeim sem hefðu verið flutt til hernámssvæða Rússa og til Rússlands. Segir í ályktuninni að brottflutningur barnanna sé brot á Genfarsáttmálanum. Hann leggur bann við þvinguðu brottflutningi fólks frá hernámssvæðum.
Sjá nánar hér.