Hækkun sjávarborðs er ekki lengur fjarlæg ógn heldur yfirvofandi alþjóðleg kreppa með djúpstæðum áhrifum á strandsamfélög, efnahag og innviði. Þessi viðvörun kemur fram í sérstakri skýrslu aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna um áskoranir tengdar hækkun sjávarborðs og leiðir til að takast á við þær, þar sem undirstrikað er að fyrirbærið hraðar á sér á áður óþekktum hraða í mannkynssögunni.
Samkvæmt skýrslunni hækkar meðalsjávarborð vegna hlýnunar sjávar og bráðnunar jökla og íss. Árið 2024 náði árleg hækkun tæpum sex millimetrum, sem er mesta hækkun sem mælst hefur. Í dag búa um 770 milljónir manna, eða einn af hverjum tíu jarðarbúum, á strandsvæðum sem eru minna en fimm metra yfir háflóðslínu og eru þegar í verulegri hættu.
Norðurlöndin
Danmörk væri langviðkvæmust Norðurlandanna fimm. Búast mætti við tíðari flóðum á láglendum strandsvæðum.
Brött strandlengja Noregs með fjörðum takmarkar það landsvæði sem getur farið á kaf og landris hjálpar til við að draga úr áhrifum á mörgum svæðum.
Í Svíþjóð er myndin mjög ólík milli suðurs og norðurs. Suður-Svíþjóð myndi upplifa aukið strandrof og flóð. Norður-Svíþjóð yrði enn tiltölulega varin vegna áframhaldandi landriss.
Finnland er sennilega síst viðkvæmt Norðurlandanna, þótt höfuðborgarsvæðið stæði samt frammi fyrir verulegum áskorunum.
Að lokum myndi Ísland koma mun betur út en flest láglend lönd, þökk sé brattri landfræði og áframhaldandi landrisi, en byggðir og innviðir við strendur landsins myndu samt standa frammi fyrir verulegri áskorun.
1,2 milljarðar gætu þurft að flýja heimili sín fyrir 2050
Í skýrslunni er lögð áhersla á að áhrifin ná langt út fyrir umhverfisáhyggjur. Hækkun sjávarborðs ógnar lífsviðurværi, fæðuöryggi, menningararfi, mannréttindum og efnahagslegum stöðugleika. Sameinuðu þjóðirnar vara við því að án brýnna aðlögunaraðgerða gætu allt að 1,2 milljarðar manna þurft að flýja heimili sín fyrir árið 2050. Nokkur samfélög á Kyrrahafseyjum hafa þegar hafist handa við flutninga vegna landmissis.
Efnahagslegar afleiðingar eru jafn uggvænlegar. Tjón á innviðum við strendur er nú metið á meira en 1,8 billjónir Bandaríkjadala og árlegt alþjóðlegt tap gæti numið á bilinu 1,2 til 4 billjónum Bandaríkjadala í lok aldarinnar ef ekki verður gripið til aðlögunaraðgerða. Í Karíbahafinu, þar sem ferðaþjónusta tengd sjónum stendur undir verulegum hluta útflutnings, gætu næstum 40 prósent stranda horfið fyrir árið 2050, sem stofnar mikilvægri tekjulind svæðisins í hættu.
Skýrslan var kynnt á mánudag af Amina J. Mohammed, aðstoðaraðalframkvæmdastjóra SÞ, á 55. leiðtogafundi Kyrrahafseyjaþingsins í Palá.
Réttindi íbúa
Í skýrslunni er einnig lögð áhersla á áhrif hækkandi sjávarborðs á grundvallarréttindi íbúa á viðkomandi svæðum. Aðgangur að húsnæði, öruggu neysluvatni, hreinlætisaðstöðu, mat, heilbrigðisþjónustu og menntun er í vaxandi hættu víða um heim. Frumbyggjar og íbúar smárra eyríkja eru taldir meðal viðkvæmustu hópanna, sem standa ekki aðeins frammi fyrir vaxandi líkamlegri áhættu heldur einnig missi menningararfs og sögulegra tengsla við land forfeðra sinna.
Meðal þeirra áskorana sem nefndar eru eru flókin lagaleg álitaefni sem tengjast fullveldi ríkja og landamærum á hafi úti. SÞ halda því fram að hækkun sjávarborðs eigi ekki að hafa áhrif á samfellu ríkja eða réttindi þeirra yfir hafsvæðum og auðlindum hafsins sem viðurkennd eru samkvæmt alþjóðalögum. Aðalframkvæmdastjórinn kallar eftir öflugra alþjóðlegu samstarfi og samþykkt ákveðinnar pólitískrar yfirlýsingar af hálfu aðildarríkja til að tryggja lagalegan stöðugleika og vernd íbúa á viðkomandi svæðum.
18 tillögur
Til að takast á við kreppuna leggur skýrslan fram 18 tillögur fyrir aðildarríki, þar á meðal hraðari samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, öflugri viðvörunarkerfi, aukið fjármagn til loftslagsaðlögunar, bætta söfnun vísindagagna og stuðning við samfélög í hættu. Meginboðskapur skýrslunnar er skýr: hækkun sjávarborðs er þegar að umbreyta heiminum og krefst bráðra, samræmdra og marghliða viðbragða til að vernda fólk, efnahag og vistkerfi á komandi áratugum.