Alþjóðlegur dagur farfugla. Farfuglar á norðurhveli jarðar koma fyrr til varpsstöðva sinna á vorin, fyrst og fremst vegna þess að umhverfisvísbendingar sem koma af stað farflugi þeirra koma fram fyrr en áður. Helstu ástæðurnar eru vistfræðilegar frekar en breytingar á innri klukku fuglanna. Alþjóðlegur dagur farfugla er haldinn tvisvar á ári, 9.maí og 10.október.
Upplýsingar um athuganir íslenskra vísindamanna sem hafa fylgst með komu fjögurra mismunandi farfugla voru nýverið birtar á Vísindavef Háskóla Íslands. Þar er sýnt fram á að í sumum tilfellum komi þeir vikum fyrr en venjulega.
Fjórar tegundir farfugla
Krían er víðförlasti fugl veraldar. Hún ferðast alla leiðina frá vetrarstöðvum í Suður-Íshafinu við Suðurskautslandið til norðurhvels jarðar.
Á hverju ári flýgur krían, 70 þúsund kílómetra leið. Á Íslandi er hann í hópi vorboðanna ljúfu en kveður landið að hausti og heldur á vit sumarsins á suðurhveli. Flugið þangað er rúmlega tíu þúsund kílómetrar hvor leið með ýmsum útúrdúrum. Engin lifandi vera á jörðunni nýtur eins mikillar birtu og sumars og krían. Og krían, sem getur orðið þrítug að aldri flýgur sem samsvarar til tungslins og til baka þegar best lætur á ævinni.
Vorið 2026 kom hún til landsins fyrr en gerst hefur í marga áratugi eða 8.apríl en algengt var að hún kæmi 11.-13.maí, Hún er 40 daga á leiðinni til Íslands og tvisvar lengur á leið til vetrarstöðva sinna og því er líklegt að hagstæðar aðstæður á leiðinni skipti miklu máli. Talið er að 20-30% af kríustofninum verpi á Íslandi.
Spóinn er farfugl og sem kom yfirleitt til Íslands eftir miðjan apríl eða jafnvel við lok mánaðarins. Árin 2024 og 2026 kom hann hins vegar 9. apríl og hefur aldrei verið svo snemma á ferðinn eins og þessi tvö ár. Meðaltalið er í kringum 17.apríl.
Ekki eru allar álftir farfuglar en þær sem dvelja á suðlægum slóðum yfir veturinn hafa að jafnaði komið 1.mars en þó eru dæmi um svo seint sem 17.mars. Árið 2024 var tilkynnt um komu hennar 11.febrúar og 2026 mætti hún til leiks 25.febrúar.
Algengt var um síðustu aldamót að fyrstu heiðagæsirna kæmu frá veturstöðvum sínum á Bretlandseyjum 4.-11. Apríl. Síðustu ár hefur sést mun fyrr til þeirra eða 20.-27.mars og í ár 21. mars.
Hlýnun á norðurhveli
Vorhiti á stórum hluta norðurhvels jarðar fer hækkandi, sem veldur því að snjór bráðnar fyrr, gróður laufgast fyrr og skordýr koma fram vikum fyrr en áður.
Farfuglar tímasetja komu sína þannig að hún fari saman við hámark fæðuframboðs, sérstaklega skordýra sem eru nauðsynleg fyrir varp og til að fæða unga. Þegar vorar fyrr, öðlast fuglar sem koma fyrr forskot til að lifa af og fjölga sér.
Hlýnun jarðar hefur ekki aðeins áhrif á varpstöðvar heldur einnig á vetrarstöðvar og áningarstaði sem notaðir eru á farflugi. Ef skordýr koma fyrr fram á suðlægari slóðum eða meðfram farleiðum geta fuglar fyllt á orkubirgðir sínar fyrr og haldið hraðar norður á bóginn, sem flýtir allri tímasetningu farflugsins.
Daglengd er ennþá aðal kveikjan sem segir fuglum hvenær þeir eiga að búa sig undir farflug. Hins vegar fínstilla fuglar tímasetningu brottfarar og komu út frá hitastigi og fæðuaðstæðum. Þótt fuglar byrji yfirleitt ekki farflug sitt verulega fyrr, koma þeir oft fyrr á áfangastað vegna þess að ferðin gengur hraðar við hagstæðar aðstæður.
Hagstætt vindafar og veðurgluggar
Breytingar á stórfelldri hringrás andrúmsloftsins geta leitt til tíðari meðvinda á vorin og færri kuldakasta sem myndu seinka ferðinni.
Þessar aðstæður gera fuglum kleift að fljúga á skilvirkari og öruggari hátt, sem dregur úr töfum og flýtir komudögum.
Yfir margar kynslóðir geta „árrisulir fuglar“ hagnast á því að tímasetja komu sína fyrr. Þeir geta tryggt sér betri óðul, byrjað að verpa fyrr og komið fleiri árangursríkum ungahópum á legg. farfugla betur yfir landamæri.
Alþjóðlegur dagur farfugla
Þema Alþjóðlegs dags farfugla (WMBD) árið 2026 er: „Sérhver fugl telur – þínar athuganir skipta máli!“ og beinir sjónum að mikilvægu hlutverki borgaravísinda (einnig nefnt almenningsvísindi) við verndun farfugla. Herferðin 2026 varpar ljósi á framtak á vegum almennings sem er nauðsynlegt fyrir fuglavernd og vísindi og fagnar því hvernig einstaklingar, samfélög og samtök um allan heim hjálpa til við að byggja upp þekkingargrunn til að vernda farfugla.