Konur. Jafnrétti. Ný gögn frá Jafnréttisstofnun Sameinuðu þjóðanna (UN Women) sýna að helmingur afganskra kvenna sem rætt var við fer aðeins einu sinni eða tvisvar í mánuði að heiman vegna alvarlegra takmarkana á ferðafrelsi þeirra og aðgangi að opinberu rými.
Hálfum áratug eftir valdatöku talibana í ágúst 2021 hefur Afganistan kerfisbundið afnumið réttindi helmings íbúa sinna og á þetta sér enga hliðstæðu í nútímanum.
Undanfarin fimm ár hafa sitjandi stjórnvöld gefið út meira en 100 tilskipanir sem beinast að konum og stúlkum. Mismunun er kerfisbundin og hafa þær verið sviptar grundvallarréttindum sínum – með djúpstæðum afleiðingum fyrir líf þeirra og samfélög, samkvæmt nýjum gögnum frá UN Women.
Á síðasta ári einu saman hefur þessi útilokun kvenna og stúlkna frá menntun, atvinnu, opinberu lífi, réttarkerfum og heilbrigðisþjónustu aðeins magnast og fest í sessi. Að sögn sögn jafnréttisstofnunarinnar er þetta „alvarlegasta mannréttindakreppa kvenna í heiminum.”
„Hrikaleg“ áhrif
„Niðurstöðurnar eru hrikalegar,“ bætti stofnunin við og lagði áherslu á að styttri lífslíkur, meiri hætta á mæðradauða, barnahjónaböndum og kynbundnu ofbeldi, ásamt missi menntunar, vinnu og ferðafrelsis, hafi einnig kallað fram geðheilbrigðiskreppu.
Fimm staðreyndir og tölur sýna hvernig kerfisbundið niðurrif á réttindum kvenna og stúlkna hefur endurmótað alla þætti lífsins í Afganistan:
Konur eru ekki jafnar fyrir lögum
Auk fjölda tilskipana frá árinu 2021 hafa lykiltilskipanir sem gefnar voru út árið 2026 takmarkað enn frekar aðgang kvenna og stúlkna að réttarkerfinu og svipt þær jafnri stöðu og vernd samkvæmt lögum. Tilskipun nr. 12 afnemur lagalegan jafnrétti karla og kvenna fyrir lögum, setur eiginmenn í stöðu lagalegs yfirvalds yfir konum sínum og takmarkar getu kvenna til að leita réttar síns. Hún gerir ofbeldi innan hjónabands aðeins refsivert þegar það leiðir til alvarlegra, sýnilegra líkamlegra meiðsla. Tilskipun nr. 18 gerir konu verulega erfiðara fyrir að slíta hjónabandi, en viðheldur einhliða rétti karla til skilnaðar. Hún heimilar einnig óbeint barnahjónabönd, sem grefur enn frekar undan réttindum og vernd kvenna og stúlkna.
Heilbrigðiskreppa kvenna versnar
Að vera bundin við heimilið hefur djúpstæðar geðheilbrigðislegar afleiðingar. Missir réttinda og tækifæra, auk takmarkaðs aðgangs að hreyfingu, samfélagi og tilfinningalegum stuðningi, hefur kallað fram geðheilbrigðiskreppu meðal kvenna og stúlkna, sem segja frá vaxandi kvíða, vonleysi og örvæntingu. Samkvæmt nýrri skýrslu UN Women lýsa sjö af hverjum tíu konum nú geðheilsu sinni sem „slæmri“ eða „mjög slæmri“.
Aðgangur að heilbrigðisþjónustu hefur einnig orðið sífellt erfiðari fyrir afganskar konur vegna ferðatakmarkana og vaxandi skorts á kvenkyns hjúkrunarfræðingum og læknum. Afganistan er þegar með eina hæstu mæðradánartíðni í heimi, með áætlaðan 638 mæðradauða á hverjar 100 þúsund lifandi fæðingar árið 2024.
Konur eru útilokaðar frá opinberu lífi
Takmarkanir á ferðafrelsi og aðgangi að opinberu rými jukust árið 2025. Samkvæmt gögnum UN Women segir meira en helmingur kvenna nú að þær fari aðeins tvisvar í mánuði eða sjaldnar að heiman.
Nærri þrír fjórðu kvenna hafa sagt UN Women að þær telji sig ekki öruggar að fara að heiman án karlkyns fylgdarmanns, eða mahram, og meira en helmingur segist forðast opinber rými, svo sem markaði og heilsugæslustöðvar, með öllu.
Stúlkur eru enn utan skóla, sem stofnar núverandi og komandi kynslóðum í hættu
Afganistan er enn eina landið sem framfylgir kerfisbundnu banni við því að stúlkur sæki framhaldsskóla og konur háskóla – margar þeirra hefðu orðið framtíðarkennarar, læknar, hjúkrunarfræðingar og ljósmæður. Samkvæmt nýjustu áætlunum gæti Afganistan misst meira en 25 þúsund kvenkyns kennara og heilbrigðisstarfsmenn fyrir árið 2030 ef núverandi takmarkanir haldast. Stúlkur standa nú frammi fyrir nánast óyfirstíganlegum áskorunum við að fá nokkurs konar menntun eftir að þær ljúka grunnskóla.
Konur eru áfram útilokaðar frá vinnumarkaði
Þátttaka kvenna á vinnumarkaði í Afganistan er enn langvarandi lág, þar sem aðeins 7 prósent kvenna eru í vinnu, samanborið við 84 prósent karla. Áætlað er að áframhaldandi félagsleg og efnahagsleg útilokun kvenna muni leiða til uppsafnaðs taps fyrir hagkerfið upp á 920 milljónir Bandaríkjadala (5,8 prósent af vergri landsframleiðslu) á árunum 2024–2026.
Hvað eru Sameinuðu þjóðirnar að gera í Afganistan?
- UN Women: Starfsemin felur í sér að efla lífsviðurværi, hjálpa til við að tryggja aðgang að lífsnauðsynlegri þjónustu og styðja við nærri 200 borgarasamtök undir forystu kvenna.
- UNESCO: Starfsemin felur í sér að bæta gæði menntunar og veita tækifæri til lífsviðurværis og starfsþjálfunar í nærsamfélaginu.
- UNFPA, Mannfjöldasjóður Sameinuðu þjóðanna: Stuðningur við verkefni eins og þjálfun ljósmæðra og fjölskylduheilsuhús, sem bjarga mannslífum á afskekktum svæðum.
- UNICEF, Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna: Allt frá lífsnauðsynlegum bólusetningum til byggingar skóla, starfsemin styður einnig við neyðaraðstoð eins og viðbrögð við nýlegum mannskæðum skyndiflóðum.
Sjá einnig hér.
Finndu út meira um starfsemi SÞ í Afganistan hér.