Alþjóðadagur sykursýki: Hnattræn krísa í forvörnum, greiningu og aðgengi

Sykursýki er langvinnur sjúkdómur sem kemur fram þegar briskirtillinn framleiðir ekki nægilegt insúlín eða þegar líkaminn getur ekki nýtt insúlínið sem hann framleiðir á skilvirkan hátt. Mynd: WHO/A. Loke
Alþjóðadagur sykursýki. Sykursýki er langvinnur sjúkdómur sem kemur fram þegar briskirtillinn framleiðir ekki nægilegt insúlín eða þegar líkaminn getur ekki nýtt insúlínið sem hann framleiðir á skilvirkan hátt. Mynd: WHO/A. Loke

Alþjóðadagur sykursýki. Undir yfirskriftinni „Snemmbærar aðgerðir gegn sykursýki“ er leitast við að vekja athygli á brýnni þörf fyrir fyrri greiningu, öflugri forvarnir og jafnara aðgengi að sykursýkismeðferð um allan heim á Alþjóðadegi sykursýki 14. nóvember 2026.   

Þótt framfarir í rannsóknum og meðferð séu að gjörbreyta sykursýkismeðferð í sumum heimshlutum standa milljónir manna enn frammi fyrir hindrunum í aðgengi að nauðsynlegum lyfjum, tækni og samfelldri heilbrigðisþjónustu.

„Snemmbærar aðgerðir gegn sykursýki“ undirstrika mikilvægi tímanlegrar greiningar, þess að draga úr hættu á sykursýki af tegund 2 og að tryggja aðgengi að viðeigandi meðferð. Samkvæmt Alþjóðasamtökum sykursjúkra (IDF) lifðu um 589 milljónir fullorðinna um allan heim með sykursýki árið 2024 og meira en fjórir af hverjum tíu vissu ekki af sjúkdómi sínum.

Hægt er að meðhöndla sykursýki með mataræði, hreyfingu og lyfjum og komast hjá afleiðingum hennar með reglulegri skimun fyrir fylgikvillum og tímanlegri meðferð, að sögn WHO. Mynd: Karin Beate Nøsterud/norden.org
Hægt er að meðhöndla sykursýki með mataræði, hreyfingu og lyfjum og komast hjá afleiðingum hennar með reglulegri skimun fyrir fylgikvillum og tímanlegri meðferð, að sögn WHO. Mynd: Karin Beate Nøsterud/norden.org

Vandinn nær lengra en til greiningar. Aðgengi að insúlíni, nauðsynlegum lyfjum, blóðsykursmælingum og samfelldri heilbrigðisþjónustu er enn afar misskipt. Hnattrænn sáttmáli Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um sykursýki hefur því sett hnattræn markmið fyrir árið 2030, meðal annars að tryggja að allir einstaklingar með sykursýki af tegund 1 hafi aðgang að insúlíni á viðráðanlegu verði og geti sjálfir mælt blóðsykur sinn.

Rannsóknir og nýsköpun: Norrænt sjónarhorn

Þótt aðgengi að sykursýkismeðferð sé enn misjafnt á heimsvísu eru Norðurlöndin mikilvæg dæmi um rannsóknasamstarf, tækniþróun og langtímaumönnun sjúklinga. Finnland, Svíþjóð og Noregur eru meðal þeirra landa þar sem nýgengi sykursýki af tegund 1 er hæst, einkum meðal barna. Finnland er stöðugt í hópi þeirra landa sem hæst mælast í heiminum. Vaxandi fjöldi fólks með sykursýki í Danmörku og tiltölulega hátt áætlað algengi á Íslandi sýna hvernig áskorunin sem sykursýki felur í sér nær yfir allt Norðurlandasvæðið, óháð íbúafjölda eða styrk heilbrigðiskerfa landanna.

Lena Thorn, dósent í heimilislækningum við Helsinkiháskóla og klínískur stjórnandi rannsóknarverkefnisins FinnDiane, hefur rannsakað sykursýki af tegund 1 og langtímafylgikvilla hennar í meira en 25 ár.

Fjöldi fólks með sykursýki jókst úr 200 milljónum árið 1990 í 830 milljónir árið 2022. Algengið hefur aukist hraðar í lág- og millitekjulöndum en í hátekjulöndum. Mynd: Benjamin Suomela / Norden.org
Fjöldi fólks með sykursýki jókst úr 200 milljónum árið 1990 í 830 milljónir árið 2022. Algengið hefur aukist hraðar í lág- og millitekjulöndum en í hátekjulöndum. Mynd: Benjamin Suomela / Norden.org

FinnDiane, samstarfsverkefni Folkhälsan-rannsóknarmiðstöðvarinnar, Helsinkiháskóla og Háskólasjúkrahússins í Helsinki, hefur fylgt eftir meira en 5.500 einstaklingum með sykursýki af tegund 1 í nærri þrjá áratugi. Í rannsókninni er kannað hvers vegna sumir fá langtímafylgikvilla en aðrir ekki, auk þeirra þátta sem stuðla að heilbrigðri öldrun.

„Vísindamenn telja að samspil erfðafræðilegrar tilhneigingar og umhverfisþátta stuðli að háu nýgengi sykursýki af tegund 1 á Norðurlöndum. Þrátt fyrir umfangsmiklar rannsóknir vitum við enn ekki nákvæmlega hvaða umhverfisþættir knýja áfram þróun sjúkdómsins,“ útskýrir Thorn.

Með því að greina sjálfsmótefni tengd sykursýki í blóði er með skimun hægt að bera kennsl á fólk í aukinni hættu á sykursýki af tegund 1 sem gæti notið góðs af nýjum meðferðum sem ætlað er að seinka sjúkdómnum eða koma í veg fyrir hann. Önnur vænleg svið eru meðferðir sem geta hægt á framgangi sjúkdómsins og rannsóknir á því hvernig skipta megi út sköðuðum insúlínframleiðandi frumum.

Miðlun þekkingar og bætt aðgengi

Sykursýkismeðferð á Norðurlöndum er almennt í háum gæðaflokki og svæðið er fljótt að tileinka sér tækniframfarir. Blendingskerfi með lokaðri lykkju, sem stilla insúlíngjöf sjálfkrafa eftir blóðsykursgildum, verða sífellt oftar hluti af hefðbundinni meðferð við sykursýki af tegund 1.

„Þessi kerfi gera mun betri blóðsykursstjórnun mögulega, en það sem skiptir kannski mestu máli er að þau auðvelda daglegt líf fólks sem lifir með sykursýki af tegund 1,“ segir Thorn.

Norðurlöndin búa einnig yfir ólíkum styrkleikum sem þau geta miðlað hvert öðru. Í Danmörku eru sterk tengsl milli sérhæfðra sykursýkismóttaka og rannsókna, Svíþjóð hefur umfangsmikla gæðaskrá um sykursýki á landsvísu og Finnland býr yfir sterkri rannsóknarhefð og mikilli sérþekkingu á sykursýki í heilsugæslunni.

Hnattræna myndin er þó allt önnur. Háþróaðar meðferðir og tækni sem standa til boða í hátekjulöndum eru enn óaðgengilegar mörgum annars staðar. Brýnt er að takast á við þennan ójöfnuð, einkum fyrir fólk með sykursýki af tegund 1 sem er háð ævilangri insúlínmeðferð.

„Á heimsvísu er verulegur ójöfnuður í umönnun fólks með sykursýki af tegund 1. Því er sérstaklega mikilvægt að vinna að jöfnu aðgengi að meðferð um allan heim,“ leggur Thorn áherslu á.

Að styrkja heilbrigðiskerfi, auka aðgengi að nauðsynlegum lyfjum og tryggja samfellda umönnun á viðráðanlegu verði er lykilatriði til að ná fram almennri heilbrigðisþjónustu fyrir alla.