Loftslagsflóttamenn. Alþjóðlegi flóttamannadagurinn. Stríð, ofsóknir og pólitískur óstöðugleiki eru enn helstu ástæður flóttamannastrauma, en loftslagsflóttamönnum fer fjölgandi. 20.júní er Alþjóðlegi flóttamannadagurinn.
Fólk leggur á flótta vegna veðurfars-hamfara, á borð við flóð, þurrka, gróðurelda og hækkandi yfirborðs sjávar, sem rekja má til loftslagsbreytinga. Samkvæmt nýrri skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna (UNHCR), hafði 123 milljónum manna verið stökkt á flótta á síðasta ári eða voru ríkisfangslausir.
„Margir koma að lokuðum dyrum, samfara vaxandi útlendingahatri,” segir António Guterres aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna í ávarpi í tilefni af Alþjóðlega flóttamannadeginum.
„Frá Súdan til Úkraínu, frá Haítí til Myanmar er fleira fólk á flótta til að bjarga lífi sínu en nokkru sinni fyrr. Á sama tíma fer stuðningur minnkandi. Og þau samfélög sem taka flóttafólki opnum örmum, oft í þróunarríkjum, bera þyngstu byrðarnar. Þetta er óréttlátt og ósjálfbært.“
Brottflutningur í undirbúningi
Vopnuð átök í Úkraínu, Súdan og Mið-Austurlöndum fylla fyrirsagnir, en þótt það þyki ekki jafn fréttnæmt hefur einnig orðið fólksfótti vegna loftslagstengdra hamfara.
Verstu flóð í hálfa öld í Koukou héraði í Tsjad hafa kaffært þorp og flóttamannabúðir. Viðvarandi þurrkar í Sómalíu hafa stökkt fólki á flótta til annara héraða landsins.
Á sama tíma undirbúa láglendar Kyrrahafseyjar eins og Tuvalu og Kiribati að flytja íbúana á brott, sem langtímalausn, vegna hækkandi yfirborðs sjávar. Allt þetta tengist Heimsmarkmiðunum um sjálfbæra þróun og baráttunni gegn loftslagsbreytingum.
Loftslagsflóttamenn ekki viðurkenndir
Samkvæmt alþjóðalögum nýtur fólk ekki verndar sem flóttamenn vegna loftslagshamfara.
Flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna frá 1952 tryggir þeim vernd sem flýja land sitt vegna ofsókna en ekki vegna náttúruhamfara. Af þeim sökum eru loftslagsflóttamenn á gráu svæði. Þeir eru nauðstaddir en eru ekki viðurkenndur og hafa ekki rétt á vernd sem flóttamenn.
Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, UNHCR, hefur engu að síður sett loftslagsaðgerðir í forgang í áætliunum sínum fyrir yfirstandandi ár, 2025. Stofnunin vinnur að því að koma upp viðvörunarkerfum, loftslagsþolnum innviðum og stuðningi við íbúa á hættusvæðum. Á hinn bóginn er ekki til neitt lagalega bindandi regluverk til að tryggja vernd fólks, sem flýr til annarra landa vegna loftslagstengds hættuástands.
Norðurlönd
Þótt Norðurlöndin hafi baráttu gegn loftslagsbreytingum að leiðarljósi hefur ekkert þeirra viðurkennt að flótti frá loftslagsvá, gefi rétt til hælis. Endurspeglar þetta hik alþjóðasamfélagsins við að endurskilgreina þær lagalegu forsendur sem búa að baki alþjóðlegri vernd.
Eftir því sem loftslagshamfarir verða algengari eykst þrýstingur á kerfi sem ekki voru hönnuð til að mæta umhverfisþáttum. Einstaklingar og heilu samfélögin eru á faraldsfæti til að flýja ólífvænlegar aðstoðstæður, en án þess að geta treyst á alþjóðlega vernd við núverandi aðstæður.
Hið breiða bil á milli raunveruleikans sem við blasir og viðbragða stofnana er ekki lengur akademísk spurning.
Alþjóðlegi flóttamannadagurinn er gott tækifæri til íhugunar um breyttar forsendur flóttamannavandans og hvort núverandi úrræði dugi.