Ár jökla á hverfanda hveli: 80% sænskra jökla hverfa fyrir aldamót

Alþjóðaár jökla á hverfanda hveli. Alþjóðlegt ár verndunar jökla.

269 jöklar eru í Svíþjóð og þekja um 250 ferkílómetra. Þetta er ekki mikið samanborið við helstu jöklaríki Norðurlanda; Ísland, Grænland og Noreg, einkum Svalbarða. Til samanburðar má nefna að íslenskir jöklar þekja tíunda hluta landsins eða yfir 10 þúsund ferkílómetra. 2025 er Alþjóðaár jökla á hverfanda hveli.

Sumum jöklanna deilir Svíþjóð þar að auki með Noregi. Fjöldi jöklanna segir ekki alla söguna því þeim kann að fjölga eða fækka, þegar jöklar sundrast í marga minni eða bráðna og hverfa algjörlega. Sænsku jöklarnir eru taldir sex til átta þúsund ára gamlir og eru hreinustu kornabörn miðað við jökla á Grænlandi og Suðurskautslandinu sem eru milljóna ára gamlir.

Gríðarmikil bráðnun

Bráðnun jökla er mjög í deiglunni, ekki síst vegna þess að síðasta ár, 2024, var heitasta ár sögunnar. Hugtakið „jöklar í útrýmingarhættu” er nýtt af nálinni, en skemmst er að minnast þess að grafreitur jökla var kynntur til sögunnar á síðasta ári á Íslandi.

Jöklar hafa bráðnað hingað til vegna náttúrulegra sveiflna, en vandinn í dag er að bráðnunin er svo hröð að vistkerfi hafa ekki náð að aðlagast. Nátturan hefur einfaldlega ekki undan þegar svo mikið vatn bráðnar í einu segir Nina Kirchner prófessor í jöklafræðum við Stokkhólmsháskóla.

Kirchner var raunar fyrsta kona í Svíþóð sem lauk jöklafræðiprófi. Hún stýrir einnig Tarfala-rannsóknarstofun háskólans í Kebnekaise-fjallgarðinum í Sápmi, sem áður hét Lappland, um níutíu kílómetra norðan við Kiruna. Hún dvelur löngum stundum nyrðra eða frá febrúar til apríl og júní til september á hverju ári.

Kirchner segir að jöklar og ástand þeirra snerti hvert mannsbarn, jafnvel þá sem búa í þúsund kílómetra fjarlægð. Að vísu hafa jöklar í Svíþjóð ekki áhrif á ferskvatnsframboð eins og dæmi eru um í Himalajafjöllum sérstaklega á þurrktaímum. Þeir hafa hins vegar áhrif á viskerfi, dýr og plöntur. Sem dæmi má nefna sækjast hreindýr eftir því að komast í Tarfala-dalinn til að kæla sig á heitum sumrum.

Á heimsvísu eru jöklar uppspretta lífs og ferskvatns fyrir dýr, menn og plöntur. Næstum 70% ferskvatns í heiminum er í formi snævar og íss og er forsenda landbúnaðar, iðnaðar og orkuframleiðslu.

Alls eru 275 þúsund jöklar í heiminum, sem þekja 700 þúsund ferkílómetra. Jöklar hýsa 170 þúsund rúmmetra af ís eða 70% alls ferskvatns.

Fjórir sænskir viðmiðunarjöklar

Um fimmtíu jöklar í heiminum eru svokallaðir viðmiðunarjöklar, þar af eru fjórir í Svíþjóð. Viðmiðunarjöklar eru þeir sem hafa verið mældir stöðugt í að minnsta kosti þrjátíu ár. Einn af þeim, Storglaciären, hefur verið mældur látlaust í áttatíu ár og hefur enginn jökull verið mældur jafn lengi.

Hefðbundin aðferð við að mæla bráðnun jökla felur í sér að koma sex 25 metra löngum álhólkum ofan í jökul og kanna svo hversu mikil bráðnun er í kringum þá, svo dæmi sé tekið. Smátt og smátt hafa GPS-hnit, nemar, drónar og gervihnettamyndir bæst við. Tölfræðin sýnir augjósar tilnhneigingar.

„Jöklarnir eru mikil tákn um hlýnun jarðar,” segir Nina Kirchner.

„Við horfum upp á gríðarmikla bráðunun. Ef við höldum áfram á sömu braut og IPCC, Loftslagsnefnd Sameinuðu þjóðanna hefur sagt fyrir um, munu fjórir af hverjum fimm sænskum jöklum orðið nánast að engu eða horfið algjörlega fyrir 2100.”

Rannsókn á horfnum tíma

Jöklar geyma þýðingarmiklar upplýsingar um loftslag og umhverfisvirkni fortíðarinnar í ísnum. Hvarfi jökla má líkja við eyðingu skjalasafns sem hýsir upplýsngar um sögu mannsins, umhverfisins og loftslagsins. Þegar jöklar hörfa og hverfa, hverfa einnig brothætt og einstök vistkerfi. Með þeim fer líffræðilegur fjölbreytileiki á heimsvísu.

„Með hjálp upplýsinga úr mælingum og loftslagsmódelum, getum við nú gert okkur í hugarlund stærðfræðilega hvernig jöklar haga sér,” segir Nina Kirchner.

„Við getum endurskapað horfinn tíma og borið saman við núverandi athuganir. Á þennan hátt getum við með meiri vissu spáð fyrir um þróunina.”

Allsherjarþing Samenuðu þjóðanna hefur lýst árið 225 Alþjóðlegt ár verndunar jökla einnig nefnt Alþjóðaár jökla á hverfanda hveli. 21.mars verður Alþjóðlegi jökladagurinn. Sjá nánar hér.

Þrjár staðreyndir um jökla:

• 70% af ferskvatni jarðar býr í snjó og ís.
• Um 10% af yfirborði jarðar er þakið jöklum eða íshettu.
• Þykkt íshettunnar á austurhluta Suðurskautslandsins er um 4 kílómetrar en 3 kílómetrar á Grænlandsjökli. (Heimild: WMO)
• Sjá nánar um Alþjóðaár jökla á hverfanda hveli hér.