Alþjóðlegi kvennadagurinn. Alþjóðlegur baráttudagur kvenna.
Þess er minnst í tilefni af Alþjóðlegum baráttudegi kvenna 8.mars að þrjátíu ár eru nú liðin frá því Beijing-yfirlýsingin og aðgerðaáætlun var samþykkt á kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í kínversku höfuðborginni.
Kristín Ástgeirsdóttir sagnfræðingur og fyrrverandi þingmaður tók þátt í ráðstefnunni og hefur skrifað merka fræðiritgerð í Tímaritið Sögu um kvennaráðstefnur Sameinuðu þjóðanna og áhrif þeirra á Íslandi.
„Fyrst og fremst var ráðstefnan merkileg fyrir samþykkt þessarar stóru Beijing-yfirlýsingar og aðgerðaáætlunarinnar sem henni fylgdi,” sagði Kristín í viðtali við vefsíðu UNRIC. „Hún horfði mjög til framtíðar og varð til í þessu frjálslynda andrúmslofti, eftir lok Kalda stríðsins, sem svo fer að hverfa.”
Gríðarleg athygli
Kristín benti á að ráðstefnan í Beijing hefði notið mjög mikillar athygli í fjölmiðlum. CNN sýndi beint frá henni og ekki spillti fyrir að á meðal ráðstefnugesta voru stórstjörnur á borð við Hillary Clinton forsetafrú Bandaríkjanna, Benazir Bhutto forsætisráðherra Pakistans (1988-1990 og 1993-1996), Gro Harlem Brundtland forsætisráðherra Noregs (1986-1989 og 1990-1996) og Vigdís Finnbogadóttir forseti Íslands.
Einnig sóttu ráðstefnuna skörungar úr jafnréttisbaráttunni á borð við Betty Friedan og Bella Abzug frá Bandaríkjunum, og Gisèle Halimi frá Frakklandi. Önnur ástæða fyrir fjölmiðlaathyglinni einkum hér á landi var hins vegar sú að umdeilt var að halda ráðstefnuna í Kína vegna ástands mannréttindamála þar í landi. Skyggði það sumpart á sjálfa ráðstefnuna en vakti um leið athygli á henni.
Heimsnet kvennahreyfinga
Ráðstefnan í Beijing var fjórða ráðstefna þessarar tegundar. Sú fyrsta var haldin í Mexíkóborg 1975, önnur í Kaupmannahöfn 1980, þriðja í Nairobi í Kenía 1985 og loks kom ráðstefnan í Kína 1995. Frá þeim tíma hefur verið látið nægja að fara yfir stöðuna með reglubundnum hætti, án þess að efna til formlegra ráðstefna. Kristín sagði í viðtalinu við UNRIC að Sameinuðu þjóðirnar hefðu gegnt leiðandi hlutverki á heimsvísu í þessum málaflokki, ekki síst með því að leiða saman annars vegar opinbera aðila og hins vegar kvennahreyfingar.
„Sameinuðu þjóðirnar tóku forystu með að halda þessar fjórar ráðstefnur og síðan með samþykktum sínum, þar sem knúið er á um að ríkisstjórnir grípi til aðgerða, setji lög, búi til framkvæmdaáætlanir og þar fram eftir götum,” sagði Kristín. „Og þarna varð til heimsnet kvennahreyfinga.”
Hún benti á að þótt Beijing ráðstefnan hefði verið síðasta kvennaráðstefnan að sinni, hafi starf Nefndar Sameinuðu þjóðanna um stöðu kvenna (CSW) stóreflst í kjölfarið og fundir hennar orðið sannkallaðir stórfundir. Nefndin hefur á sinni könnu eftirfylgni og eftirlit með framgangi Beijing-yfirlýsingarinnar, en ný málefni hafa einnig komið á dagskrá. Kristín, sem oft hefur sótt fundi CSW, nefndi sérstaklega stafrænt ofbeldi og ofsóknir gegn konum í blaðamannastétt.
Kvennaárið: „ekki beina konum frá heimilinu”
Fyrsta kvennaráðstefnan var haldin á kvennaári Sameinuðu þjóðanna 1975. Fátt benti til að mikið væri í vændum á Íslandi þegar kvennaárið gekk í garð. Á þeim tíma sátu þrjár konur á Alþingi eða 5% en nú er hlutfallið 46%. Lítill undirbúningur var af opinberri hálfu fyrir kvennaárið. Nefnd sem þó var skipuð, fékk í veganesti að starf kvennaársins ætti ekki að „beina konum frá heimilisstörfum.”
„Stjórnvöld stóðu sig hörmulega,” sagði Kristín. „Engu að síður held ég að kvennaárið hafi hvergi verið notað betur en á Íslandi. Kvennafrídagurinn á Íslandi vakti heimsathygli, beindi sjónum að kvennaárinu, að málefnum kvenna, að kvennasamstöðu og þar fram eftir götunum. Margir halda reyndar að 24.október sé einhver alþjóðlegur kvennafrídagur, hann er það alls ekki þetta er dagur Sameinuðu þjóðanna.”
Ofbeldi gegn konum ekki strax á dagskrá
Kristín benti á hve áherslur og umræðuefni á kvennaráðstefnunum hafi breyst í áranna rás. Í fyrstu hefði athyglin beinst að svokölluðum þróunarlöndum, en smátt og smátt hefði verið viðurkennt að vandinn væri ekki síður á vesturlöndum, því við alþjóðlegt kerfi misréttis væri að etja.
Alþjóðamál hverju sinni hafa verið í brennidepli á kvennaþingunum, ekki síst málefni Palestínu og Suður-Afríku. Kynferðislegt ofbeldi í hernaði komst á hinn bóginn ekki á dagskrá fyrir alvöru fyrr en með stríðunum á Balkanskaga og í Rúanda í upphafi tíunda áratugar síðustu aldar.
Með augum nútímafólks kemur á óvart að ofbeldi gegn stúlkubörnum komst heldur ekki á dagskrá fyrr en upp úr 1990. „Það var tabú,“ sagði Kristín Ástgeirsdóttir. Og ekki síður sú staðreynd að ofbeldi gegn konum var heldur ekki strax til umræðu.
Engin hlustunarskilyrði
„Það var bara litið á þetta sem einkamál, slagsmál hjóna og fjölskylduerjur. Um 1970 var farið að stofna kvennaathvörf og þá fór þetta að koma betur í ljós,” sagði Kristín. „Um þetta leyti var farið að gera rannsóknir, svo opnaðist þetta meira og meira. Bresk fræðikona benti á að í Víetnamstríðinu var verið að reyna vekja athygli á ofbeldi sem þar átti sér stað gegn konum og stúlkubörnum, en eins og hún sagði þá voru á þeim tíma engin „hlustunarskilyrði.” Hlustunarskilyrðin sköpuðust ekki fyrr en upp úr ´90. Stundum er talað og talað og það bara heyrir það enginn. Fólk vill ekki hlusta.”
Kristín telur að frá 1985 hafi orðið miklar breytingar í alþjóðlegum samskiptum og minnir á að á þeim tíma hafi aðdragandinn að lokum kalda stríðsins verið hafinn.
Bjartsýni ríkjandi
„Á árunum 1985 til 1995, frá ráðstefnunum í Nairobi til Beijing gerðist mjög mikið. Það er mjög merkilegt að með falli múrsins og Sovétríkjanna, og þrátt fyrir þessar hræðilegu styrjaldir á Balkanskaganum og í Rúanda, var mikil bjartsýni ríkjandi. Það voru haldnar ráðstefnur á borð við Umhverfisráðstefnuna í Rio, Mannréttindaráðstefnuna í Vínarborg, Mannfjöldaráðstefnuna í Kaíró og loks Kvennaráðstefnuna í Beijing. Á öllum þessum ráðstefnum voru gerðar merkar samþykktir sem horfðu langt til framtíðar. Þarna var einhver umbóta-andi ríkjandi. “
Því miður hafi íhaldssöm ríki og viðhorf eflst frá þessum tíma, og Bandaríkin sveiflast til eftir því hver er við völd. „Nú eru þeir komnir í lið með Íran og Vatíkaninu. Vatíkanið var aðal íhaldsaflið í Beijing og reyndi að stoppa allt.”
Alþjóðlegi kvennadagurinn: Beijing minnst
„Það er alveg sérstaklega kaflinn um frjósemis heilbrigði, sem hefur verið umdeildur; það er að konur ráði yfir eigin barneignum, og eigin líkama. Einnig má nefna þvinguð hjónabönd sem sumir vilja halda í, limlestingar á kynfærum stúlkubarna, og fleira. Allt er þetta umdeilt en þó hafa sífellt fleiri ríki bannað þessar limlestingar (e.: FGM, female genital mutilation).“
Kristín telur raunar ekki tilviljun að ekki hefur verið boðað til Kvennaráðstefna frá því í Beijing.
„Menn hafa ekki þorað fyrir sitt litla líf að halda fleiri slíkar ráðstefnur af ótta við að textinn gangi til baka,“ sagði Kristín Ástgeirsdóttir.
Hvað sem því líður er ljóst að Beijing-yfirlýsingin er almennt talin hafa markað tímamót og því er 30 ára afmæli hennar minnst sérstaklega á Alþjóðlegum kvennadegi Sameinuðu þjóðanna 8.mars, sem oftast er kallaður Alþjóðlegur baráttudagur kvenna á Íslandi.