COP31. Loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna. Loftslagsbreytingar. Jörðin hlýnar – hitakóf og úrhellisrigningar hafa herjað á heimsbyggðina allt árið. Hvernig mun heimurinn aðlagast þessu nýja loftslagi? Hver mun greiða fyrir tjónið af völdum loftslagsbreytinga? Fjármögnun, útfösun jarðefnaeldsneytis, rafvæðing og gervigreind eru á dagskrá þegar Sameinuðu þjóðirnar kalla saman leiðtoga heimsins á COP31 í Antalya í Tyrklandi.
Veröldin hefur aldrei haft fleiri verkfæri til að takast á við loftslagsbreytingar, en samt geta milljónir manna ekki notið góðs af þeim. Þar sem tækni á sviði hreinnar orku fleygir fram hraðar en nokkru sinni fyrr snýst áskorunin sem ríkin standa frammi fyrir á COP31 ekki lengur einungis um að finna lausnir – heldur um að tryggja að allir hafi efni á þeim. Hamfaraflóð, banvænar hitabylgjur og langvarandi þurrkar hafa einkennt árið 2026, ár þar sem vísindamenn staðfestu að heimurinn stefnir í að fara yfir 1,5°C hlýnunarmörk Parísarsamkomulagsins.
Loftslagsráðstefna
Frá og með deginum í dag munu leiðtogar ríkisstjórna funda í Antalya í Tyrklandi. Gert er ráð fyrir að loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna, COP31, snúist um hvernig hemja megi sívaxandi losun gróðurhúsalofttegunda, sem sérfræðingar segja að ofhiti jörðina og knýi hana í átt að hættulegum vendipunktum í loftslagsmálum.
„Vísindin eru skýr. Þrátt fyrir nokkrar framfarir á undanförnum árum stefnir heimurinn í að fara yfir 1,5°C hlýnun jarðar,“ sagði Martin Krause, forstöðumaður loftslagssviðs Umhverfisstofnunar Sameinuðu þjóðanna (UNEP). „Við verðum að halda þessari umframhlýnun eins lítilli og skammvinnri og mögulegt er. COP31 býður upp á mikilvægt tækifæri til að breyta loftslagsskuldbindingum í aðgerðir – og byrja að sveigja hitastigsferilinn niður á ný.“
Í september komst skýrsla UNEP, Limiting Overshoot, að þeirri niðurstöðu að meðalhiti jarðar muni óhjákvæmilega hækka um meira en 1,5°C umfram það sem var fyrir iðnbyltingu, líklega innan fárra ára. Það myndi brjóta gegn markmiði Parísarsamkomulagsins og auka hættuna á þurrkum, flóðum, hækkun sjávarborðs og útbreiddum skógareldum, samkvæmt skýrslunni.
Hér er nánari umfjöllun um þau mál sem búist er við að verði efst á baugi á COP31:
1. Að halda hlýnun eins nálægt 1,5°C og mögulegt er
Eitt af lykilmálum COP31 verður hvernig ríki bregðast við þeirri staðreynd að hitastig mun, að minnsta kosti tímabundið, hækka um meira en 1,5°C. Hvert brot úr gráðu skiptir máli og hvert ár yfir 1,5°C eykur hættuna fyrir vistkerfi, hagkerfi og samfélög.
Á COP31 mun reyna á hvort ríkisstjórnir séu reiðubúnar að samræma stefnumótun, fjárfestingar og alþjóðlegt samstarf um leið sem takmarkar umframhlýnun og gerir hitastigi kleift að fara aftur undir 1,5°C eins fljótt og auðið er. Murat Kurum, ráðherra umhverfis-, borgarþróunar- og loftslagsmála gestgjafaríkisins Tyrklands, gegnir embætti forseta COP31, en Chris Bowen, ráðherra loftslags- og orkumála Ástralíu, leiðir hinar formlegu loftslagsviðræður.
2. Að breyta loftslagsloforðum í aðgerðir
COP31 mun veita mikilvægt tækifæri til að meta hvort ríki séu að hrinda loftslagsskuldbindingum sínum í framkvæmd, allt frá aukinni hreinni raforku og minni þörf fyrir jarðefnaeldsneyti til þess að stöðva skógareyðingu og búa sig undir loftslagsáföll.
Formennska Tyrklands á COP31 hefur lagt fram valkvæð markmið sem ætlað er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Meðal annarra forgangsmála eru að auka rafvæðingarhlutfall á heimsvísu í 35 prósent fyrir árið 2035 og draga úr orkukræfni í byggingargeiranum um að minnsta kosti 25 prósent fyrir árið 2035.
3. Að koma loftslagsfjármögnun til þeirra ríkja sem mest þurfa á henni að halda
Stór prófraun fyrir COP31 verður hvort þróuð ríki geti þokað áfram framkvæmd sameiginlegs markmiðs sem skuldbindur þau til að afla að minnsta kosti 300 milljarða Bandaríkjadala árlega í loftslagsfjármögnun fyrir þróunarríki fyrir árið 2035.
Fjármögnun aðlögunar og stuðningur við ríki sem verða fyrir tjóni og skaða af völdum loftslagstengdra hamfara verða ofarlega á dagskrá. Þróunarríki og smáeyríki hafa ítrekað kallað eftir aðgengilegri og fyrirsjáanlegri fjármögnun á þessum sviðum.
Skýrsla UNEP, Adaptation Gap Report 2026, varpar ljósi á umfang vandans: jafnvel þótt núverandi alþjóðleg opinber aðlögunarfjármögnun yrði þrefölduð myndi hún einungis mæta 23–29 prósentum af þörfum þróunarríkja.
4. Að hjálpa samfélögum að aðlagast hlýrri heimi
Á COP31 munu viðræður einnig snúast um framgang hnattræna aðlögunarmarkmiðsins (Global Goal on Adaptation), alþjóðlegs ramma sem ætlað er að efla getu ríkja til að mæla viðnámsþrótt gagnvart loftslagsbreytingum. Ríkisstjórnir munu einnig sæta þrýstingi um að bæta landsáætlanir sínar um aðlögun, fjárfesta í aðgerðum sem vernda viðkvæm samfélög og auka fjármögnun til aðlögunar.
Vaxandi áhyggjuefni er mikill hiti. Eftir því sem hitastig heldur áfram að hækka eykst skilningur á því að aðgangur að sjálfbærri kælingu sé lykilatriði til að vernda líf, styðja við lýðheilsu, efla fæðuöryggi, auka framleiðni og viðnámsþrótt og draga úr losun gróðurhúsalofttegunda.
5. Að hraða umskiptum yfir í hreina orku
Orkukerfi standa fyrir um 70 prósentum af losun gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu, sem gerir umskipti yfir í hreinni orkugjafa nauðsynleg til að ná alþjóðlegum loftslagsmarkmiðum.
Rafvæðing er að verða meginþema í aðgerðaáætlun COP31 og viðræðunum. Aukin rafvæðing, samhliða uppbyggingu endurnýjanlegrar orku, nútímavæðingu raforkukerfa og bættri orkunýtni, getur dregið úr þörf fyrir eldsneyti með mikla losun og minnkað losun. Framfarir á þessu sviði myndu sýna hvernig loftslagsaðgerðir geta samtímis dregið úr losun, bætt orkuöryggi, lækkað kostnað og styrkt viðnámsþrótt gagnvart loftslagsáhrifum.
6. Að draga úr losun metans og takast á við úrgang
Nú þegar ríki standa frammi fyrir líkum á að hlýnun fari yfir 1,5°C er samdráttur í losun metans ein fljótvirkasta leiðin til að hægja á hlýnun til skemmri tíma. COP31 verður mikilvæg prófraun á hvort ríkisstjórnir gangi lengra en að gefa loforð og nái fram raunverulegum samdrætti í losun metans í orku-, landbúnaðar- og úrgangsgeiranum.
Úrgangsstjórnun verður í brennidepli undir forystu formennsku Tyrklands í gegnum aðgerðaáætlunina. Eitt forgangsmálið er að draga úr magni matarúrgangs og annars lífræns úrgangs sem fer á urðunarstaði, þar sem hann brotnar niður og losar metan út í andrúmsloftið. Losun metans frá lífrænum úrgangi er enn veruleg og oft vanrækt uppspretta gróðurhúsalofttegunda.
7. Loftslagsráðstefna: Að efla alþjóðlegt loftslagssamstarf
Þar sem nærri 200 ríki koma að viðræðunum með ólíkar efnahagsaðstæður og pólitískar áherslur er „aldrei auðvelt“ að ná samstöðu, sagði Krause. „Engin ein COP-ráðstefna getur leyst loftslagsvandann, en vonandi mun COP31 færa okkur raunverulegt skref fram á við.“
Hvað er COP31 og hvers vegna skiptir hún máli?
COP stendur fyrir Conference of the Parties (aðildarríkjaþing), í þessu tilviki ríkin sem eiga aðild að rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar (UNFCCC). Þessar árlegu samkomur gera stjórnvöldum kleift að meta árangur og semja um hvernig takast eigi á við áskorun sem engin þjóð getur leyst ein.
Viðræðurnar leiddu til hins tímamótandi Parísarsamnings árið 2015, þegar ríki skuldbundu sig til að halda hlýnun jarðar vel undir 2°C og leitast við að takmarka hana við 1,5°C miðað við tímabilið fyrir iðnbyltingu.