Kvennafrídagurinn 1975. Húsfyllir var þegar heimildamyndinn „Dagurinn sem Ísland stóð kyrrt” var sýnd í kvikmyndahúsinu Cinéma Vendome í tilefni af alþjóðlegum baráttudegi kvenna í Brussel. Óhætt er að segja að myndinni hafi verið vel tekið og fjörlegar umræður urðu á eftir. Sýningin var á vegum Sameinuðu þjóðanna í Brussel með stuðningi sendinefndar Íslands hjá Evrópusambandinu.
Á viðburðinum tók Stefán Haukur Jóhannesson sendiherra til máls og Caroline Petit, aðstoðarforstjóri UNRIC, kynnti myndina. Árni Snævarr frá UNRIC stýrði pallborðsumræðum þar sem rætt var um heimildarmyndina og spurningum úr sal var svarað.
Í pallborðinu sátu: Florence Raes, forstöðumaður skrifstofu UN Women í Brussel, Chiara Adamo, deildarstjóri hjá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins um alþjóðlegt samstarf, og Asha Allen, framkvæmdastjóri Centre for Democracy & Technology Europe. Auk UNRIC, Upplýsingaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna stóðu Jafnréttisstofnun samtakanna (UN Women) og Mannréttindaskrifstofa þeirra (OHCHR) að sýningunni.
Í nánum tengslum við Sameinuðu þjóðirnar
Tengsl Sameinuðu þjóðanna við kvennafrídagin eru náin. Hann var haldinn á Degi Sameinuðu þjóðanna, 24.október og á alþjóðlegu kvennaári Sameinuðu þjóðanna 1975. Það er kunnara en frá þurfi að segja að helmingur íslensku þjóðarinnar ákvað að fagna alþjóðaárinu með því að taka sér frí í einn dag og sýna fram á hversu ómissandi þær væru fyrir samfélagið. Og það tókst: Í einn dag stöðvuðu íslenskar konur landið.
Heimildarmyndin eftir Hrafnhildi Gunnarsdóttur og Pamelu Hogan segir sögu dagsins þegar 90% íslenskra kvenna yfirgáfu vinnustaði sína í einn dag og létu feður barnanna sinna sjá um þau. 30 þúsund manns sóttu útifund í miðborg Reykjavíkur. Til að setja þetta í samhengi voru íbúar Reykjavíkur á þeim tíma aðeins 85 þúsund og íbúar alls landsins tvö hundruð þúsund.
Á þessum tíma fylgdi Hrafnhildur Gunnarsdóttir, ellefu ára gömul verðandi kvikmyndagerðarkona, móður sinni á útifundinn á Lækjartorgi. Það kann því að koma á óvart að þótt hún sé meðhöfundur og framleiðandi heimildarmyndarinnar var hugmyndin ekki hennar og ekki einu sinni íslensk hugmynd.
Íslenskt-bandarískt samstarf
„Þetta er skondin saga því einn daginn árið 2017 fékk ég símtal frá þessari bandarísku konu, Pamelu Hogan,“ sagði Hrafnhildur Gunnarsdóttir í viðtali við UNRIC. „Og hún segir við mig: „Ég vil gera mynd um kvennafrídaginn.“ Og ég sagði, tja, höfum við ekki gert það? En í raun höfðum við ekki gert það. Ég hugsaði: „Það væri gott að fá sýn utanaðkomandi og vinna með henni.“
Árið 1975 var kvennafrídagurinn samþykktur á kvennaráðstefnu sem var kölluð saman til að ræða hvernig fagna ætti alþjóðlegu kvennaári Sameinuðu þjóðanna. Fyrst var hugmyndin að efna til kvennaverkfalls en margar konur voru óþægilega snortnar af þeirri hugmynd, sem þær töldu of mikið í takt við róttækni vinstrimanna. Málamiðlunin sem tryggði pólitíska einingu var að kalla aðgerðina ekki verkfall heldur kvennafrídag.
Mynd: Ula Wojciechowska/UNRIC
„Þetta var snilldarlegt og mjög mikilvægt. Og ég held að fólk í dag gæti virkilega lært af þessu. Þú veist, stundum er þörf á málamiðlun,“ sagði Hrafnhildur.
Þvert á flokka og stéttir
Kvennafrídagshreyfingin einkenndist sannarlega af víðtækri þátttöku, ekki aðeins þvert á hægri-vinstri gjána í samfélaginu heldur einnig með því að laða að sér mismunandi starfsstéttir og þjóðfélagsstéttir. Menntakonur, listamenn, rithöfundar og femínískir aðgerðasinnar lögðu vissulega sitt af mörkum en það gerðu einnig bændakonur, húsmæður og verkakonur. Ókrýnd drottning hins metfjölmenna útifundar í miðborg Reykjavíkur var einmitt verkakona, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir.
Þetta er áminning um að „við verðum að passa að femínisminn sé ekki lokaður inni í fílabeinsturni, þar sem við prédikum fagnaðarerindið fyrir þá sem þegar eru sannfærðir,“ segir Hrafnhildur. „Það þurfti að brúa þetta bil og ég held að Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir hafi svo sannarlega gert það því hún var ótrúlegur ræðumaður. Hún talaði blaðalaust frá hjartanu og talaði bara um þýðingarmikla hluti sem eiga enn við í dag.“
Þurfum velgengnisögur
Vegna COVID-19 og fjárhagslegra áskorana var myndin ekki frumsýnd fyrr en 2024, ári fyrir 50 ára afmælið. „Þetta var á vissan hátt fullkomin tímasetning,“ segir Hrafnhildur og bendir á að boðskapur kvennafrídagsins eigi mjög vel við í dag. „Gildið er augljóst. Þetta snýst um að veita von því þetta sýnir að það eru til velgengnisögur. Þú getur reynt að breyta hlutunum. Í þeim skilningi er myndin boðberi vonar, sérstaklega á þessum tímum sem við upplifum núna.“
Annar lærdómur er hversu vel hreyfingunni tókst að virkja kvenorku, samstöðu og gleði. Að minnsta kosti í byrjun áttunda áratugarins var femínismi skemmtilegur. Mjög skemmtilegur.
Húmor kvennahreyfingarinnar
„Ég held að þú hafir hitt naglann á höfuðið. Þú veist, í allri kvennahreyfingunni á Íslandi er áhugavert að húmorinn var alltaf hluti af hreyfingunni. Og húmor fær þig til að sjá hlutina í öðru ljósi.“
Heimildarmyndin fjallar um gamansamar aðgerðir í aðdraganda kvennafrídagsins, eins og að koma með kú í fegurðarsamkeppni. „Ég tók eftir þessu líka í hinsegin hreyfingunni á Íslandi. Nýja kynslóðin eftir 2015, þau eru alltaf að berjast með hnefanum,“ segir Hrafnhildur sem hefur í áratugi verið áberandi baráttukona fyrir réttindum hinsegin fólks. „Og þegar þú ert með hnefann framan í einhverjum, þá ætla þeir ekki að hlusta. En ef þú setur hlutina fram á gamansaman hátt seturðu þá í nýtt samhengi.“
Mikilvægt að skrásetja sögu kvenna
Íslensk-bandaríska tvíeykið, Gunnarsdóttir og leikstjórinn Pamela Hogan, hóf viðtöl við aðalpersónur aðgerðarinnar frá 1975 meira en fjórum áratugum eftir atburðinn.
„Við vorum bara að reyna að ná í þessar konur áður en þær dóu. Svo þetta var mjög tímabært. Við vildum að sagan yrði sögð með röddum fólksins sem skipulagði og stjórnaði atburðinum.“
Mikilvægur þáttur heimildarmyndarinnar er einmitt að hún skrásetur „þessar sögur, svo þær gleymist ekki.“
„Það er ekki þannig að konur skapi ekki söguna, það er þannig að konur þurfa að skrifa sig inn í söguna. Svo með því að skrásetja þennan atburð erum við að tryggja að við munum hvaðan við komum, að hlutirnir voru öðruvísi og að þú getur skapað breytingar. Eins og Vigdís Finnbogadóttir forseti orðaði það svo fallega í upphafi myndarinnar, „Það fennir svo fljótt í sporin í snjónum. Og það er táknræn áminning um hvað það er mikilvægt að muna og að gæta þess að ekki fenni í sporin.“
Þori bæði get og vil
Á Íslandi er kvennafrídagurinn ekki síst minnisstæður vegna hins vinsæla lags Áfram stelpur. Dagný Kristjánsdóttir og Kristján Jóhann Jónsson sömdu textann við lag Svíans Gunnars Edanders sérstaklega saminn fyrir þetta tilefni.
Þar voru spurðar þrjár spurningar: „þorir þú, getur þú, vilt þú?“. Meira en hálfri öld síðar eru svör íslenskra kvenna við þessum spurningum skýr. Árið 1975 voru 5% íslenskra þingmanna konur, nú eru þær 46%.
Árið 1975 voru forseti, forsætisráðherra, utanríkisráðherra, borgarstjóri Reykjavíkur og biskup Íslands allt karlar. Árið 2026 eru konur í öllum þessum embættum.
Svarið við spurningunni frá 1975 er því skýrt: „Þori bæði get og vil. “