Afganistan. Mannréttindi. Flóttamenn. Sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna hafa lýst yfir þungum áhyggjum af fregnum um að aðildarríki Evrópusambandsins (ESB) muni vísa afgönskum ríkisborgurum aftur til Afganistans. Þeir minntu á skyldur þessara ríkja til að fara að alþjóðlegum mannréttindalögum og flóttamannarétti, þar á meðal meginreglunni um bann við endursendingu (non-refoulement).
„Mannréttindaástandið í Afganistan er enn skelfilegt. Konur og stúlkur sæta kynbundnum ofsóknum í svo víðtækum og kerfisbundnum mæli að það kann að jafngilda glæpum gegn mannkyni,“ sögðu sérfræðingarnir.
Alvarleg brot
„Alvarleg brot eiga sér stað, þar á meðal pyndingar og aftökur án dóms og laga, gegn öðrum hópum á borð við þjóðernis- og trúarlega minnihlutahópa, mannréttindafrömuði, blaðamenn, lesbíur, homma, tvíkynhneigða, trans fólk og annað kynsegin fólk, fyrrverandi liðsmenn öryggis- og varnarsveita Afganistans og tiltekna opinbera starfsmenn.“
Skuldbindingin um bann við endursendingu (non-refoulement) samkvæmt þjóðarétti bannar að nokkur einstaklingur sé fluttur til ríkis þar sem hann á á hættu að vera sviptur lífi að geðþótta, sæta pyndingum og annarri illri meðferð, þvinguðu mannshvarfi og geðþóttavarðhaldi, augljósri synjun um réttláta málsmeðferð og öðrum alvarlegum mannréttindabrotum.
Einstaklingsbundið mat
Sérfræðingarnir minntu aðildarríki ESB á skuldbindingar sínar um bann við endursendingu samkvæmt samningnum gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, alþjóðasamningnum um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, flóttamannasamningnum og mannréttindasáttmála Evrópu.
„Ríki verða að tryggja einstaklingsbundið áhættumat áður en til endursendingar kemur,“ sögðu sérfræðingarnir. „Endursendingar gegn vilja fólks krefjast réttlátrar málsmeðferðar. Diplómatískar tryggingar frá viðtökuríki leysa ríki ekki undan alþjóðlegum skuldbindingum sínum og ætti ekki að nota sem glufu til að grafa undan banni við endursendingu.“
Fundur með talibönum
Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins tók á móti sendinefnd talibana í fyrstu opinberu heimsókn hennar til Brussel frá upphafi í júní 2026.
Sérfræðingarnir vöruðu við að taka upp samband við talibana.
Þeir bentu á að þótt talsmaður framkvæmdastjórnarinnar hefði lýst fundinum sem „tæknilegum“ hefði leiðtogi sendinefndar talibana lýst honum sem „sögulegum“.
„Við höfum enn áhyggjur af því að slík samskipti, án skýrra rauðra lína um nauðsyn úrbóta í virðingu fyrir mannréttindum, leiði til þess að gróf mannréttindabrot talibana, þar á meðal kynbundnar ofsóknir, verði talin eðlileg,“ sögðu sérfræðingarnir. „Og samt halda sum Evrópuríki áfram slíkum „tæknilegum viðræðum“ til að greiða fyrir og undirbúa brottvísanir og hafa tekið við ræðismönnum talibana á yfirráðasvæði sínu.“
Andstaða við endurnýjuð samskipti
„Við hvetjum aðildarríki ESB til að efla málsvarastarf sem miðar að því að bæta mannréttindaástandið í Afganistan,“ sögðu þeir.
„Ekki má koma á eðlilegum samskiptum við talibana eða veita þeim lögmæti nema raunverulegar úrbætur verði á mannréttindum, þar á meðal að banni við menntun stúlkna og kvenna eftir sjötta bekk verði aflétt,“ sögðu þeir.
Sérfræðingarnir hafa formlega haft samband við Evrópusambandið og ríkisstjórnir nokkurra aðildarríkja ESB vegna málsins.
UN Photo/Mark Garten
Sérfræðingarnir:
- Richard Bennett,sérstakur erindreki um stöðu mannréttinda í Afganistan
- Cecilia M. Bailliet,óháður sérfræðingur um mannréttindi og alþjóðlega samstöðu
- Gehad Madi,sérstakur erindreki um mannréttindi farandfólks
- Ben Saul,sérstakur erindreki um eflingu og vernd mannréttinda og grundvallarfrelsis í baráttunni gegn hryðjuverkum
- Ivana Krstić (formaður), Haina Lu (varaformaður), Dorothy Estrada-Tanck, Claudia Flores og Laura Nyirinkindi,vinnuhópur um mismunun gegn konum og stúlkum
Sérstakir skýrslugjafar/óháðir sérfræðingar/vinnuhópar eru óháðir sérfræðingar á sviði mannréttinda sem skipaðir eru af mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Saman eru þessir sérfræðingar nefndir sérstakar málsmeðferðir mannréttindaráðsins. Sérfræðingar sérstakra málsmeðferða starfa í sjálfboðavinnu; þeir eru ekki starfsmenn SÞ og þiggja ekki laun fyrir störf sín. Þótt mannréttindaskrifstofa SÞ gegni hlutverki skrifstofu sérstakra málsmeðferða starfa sérfræðingarnir í eigin nafni og eru óháðir öllum ríkisstjórnum og stofnunum, þar á meðal OHCHR og SÞ. Allar skoðanir eða álit sem fram koma eru alfarið höfundarins og endurspegla ekki endilega skoðanir Sameinuðu þjóðanna eða Skrifstofu mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna (OHCHR).
Sjá einnig hér.