Grænland: frá félagslegu vandamáli til forsíðna heimsblaðanna

Grænland hefur undanfarnar vikur verið baðað í kastljósi heimsins eftir að Donald Trump nýkjörinn forseti lýsti yfir áhuga Bandaríkjanna á að eignast þessa stærstu eyju heims.

 Árni Snævarr yfirmaður Norðurlandasviðs UNRIC, Upplýsingaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna í Brussel, tók saman ritgerð um stöðu Grænlands haustið 2017. Hér að neðan er önnur grein sem byggir á ritgerðinni. Fyrri grein má sjá hér en ritgerðina í heild á ensku hér.

Félagslegt vandamál

Í dönsku sjónvarpseríunni Borgen verður forsætisráðherra Danmerku að ferðast til Grænlands til að friða grænsku heimastjórninnina eftir að alþjóðlegt hneykslismál kemst í hámæli, sem snertir Grænland. Á leiðinni út á flugvöllinn skýrir aðstoðarmaður hennar frá stöðunni í þremur málaflokkum: stöðu efnahagsmála, sjálfsvígstíðni og fjölda barnaverndarmála.

Ástæða heimsóknarinnar í þáttunum er að Bandaríkjamenn hafi notað Grænland í fangaflutningum í stríðinu gegn hryðjverkum. Borgen-þátturinn endurspeglar með hvaða hætti ímynd Grænlands í Danmörku hefur breyst. Lengst af hefur Grænland sjaldnast verið forsíðuefni í Danmörku og einna helst fjallað um eyjuna sem allsherjar efnahagslegt- og félagslegt vandamál og arfleifð frá nýlendutímanum. Smátt og smátt hefur Grænland þokast fremst í víglínuna í alþjóðastjórnmálum og fréttum. ..

Nýlendustjórn sem átti að borga sig sjálf

Danmörk hefur haft yfirráð yfir Grænlandi í rúm 300 ár án þess að leggja mikið af mörkum; þökk sé sjálfsfjármögnunarstefnu og litlum fjárfestingum, að minnsta kosti fram yfir Síðari heimsstyrjöldina. Þá urðu vatnaskil á Grænlandi. Bandaríkin fengu hernaðaraðstöðu á Grænland árið 1941 og hafa aldrei farið…

Yfirráð Dana yfir Grænlandi má rekja til komu trúboðans Hans Egede 1721 í leit að afkomendum norrænna manna. Danska ríkið neitaði ævinlega að kosta neinu til stjórnar eyjarinnar og því var Egede og arftökum hans í trúboðinu gert að fjármagna starf sitt með verslun við frumbyggjana og varð þessi stefna óskrifuð regla frá upphafi.

Einangrað land

Eyjunni var haldið í einangrun og meira að segja danskir blaðamenn þurftu sérstakt leyfi til heimsókna fram yfir Síðari heimsstyrjöldina…Opinbera ástæðan fyrir því að einangra Grænland og viðhalda verslunareinokun var með orðum danska sagnfræðingsins Finn Gad „að það væri eyjarskeggjum fyrir bestu.“  Hins vegar, var verslunareinokunin nauðsynleg til þess að tryggja sjálfsfjármögnunin og þar með fullum yfirráð Dana yfir eynni. Með orðum danska sagnfræðingsins Bo Lidegaard: „Það þjónaði einnig hagsmunum Danmerkur.”  [1]

Áhugi Bandaríkjanna

Mesta ógnun við yfirráð Dana á Grænlandi kom frá Bandaríkjunum og Noregi.  Bandaríski landkönnuðurinn Robert E. Peary kannaði nyrsta hluta Grænlands 1886 til 1909 í því skyni að úrskurða hvort Grænland væri eyja, eða – sem hefði hentað Bandaríkjamönnum-, hluti af meginlandi Norður-Ameríku.

Peary hvatti til að Bandaríkjamenn eignuðust Grænland. Hann var ekki fyrstur til þess því William Seward utanríkisráðherra vildi fylgja kaupum Bandaríkjanna á Alaska 1867 af Rússum eftir með kaupum á Grænlandi.

Það var ekki fyrr en 1917 sem Bandaríkjamenn viðurkenndu yfirráð Dana yfir Grænlandi. Það var hluti af samningnum þegar þeir keyptu Vestur-Indíar.

Árið 1945 buðu Bandaríkin fjárvana Danmörku í lok heimsstyrjaldarinnar að kaupa Grænland fyrir 100 milljónir Bandaríkjadala, andvirði um hálfs annars milljarðs dala nú. Danir höfnuðu tilboðinu þrátt fyrir mikinn fjárhagsvanda og tap Íslands 1944.

Norðmenn reyna að hnekkja fullveldi Dana

Norðmenn ógnuðu fullveldi Dana á Grænlandi jafnvel enn meira. Austurhluti eyjarinnar hefur löngum verið fámennari en vesturhlutinn, sérstaklega í syðri helmingurinn. Danir voru alla 19.öldina og fram á 20.öld að festa sig í sessi á Austur-Grænlandi.

Norskir selveiðimenn höfðu bækistöðvar þar í byrjun 20.aldar. Norska stjórnin tilkall til Austur-Grænlands undir þrýstingi frá almenningsálitinu í landinu. Danska stjórnin vísaði málinu til Alþjóðadómstólsins í Haag og vann sigur. Meðal annars var vitnaði í úrskurðinum til Kílar-samningsins frá 1814.[2]

Átök við Þjóðverja

Mesta ógnin var þó hernám Danmerkur af Þýskalandi nasismans í apríl 1940. Danskir embættismenn höfðu haldið áfram að stjórna Grænlandi, en Bandaríkjamenn og síðan Kanada sendu þangað aðalræðismenn. Bandaríska strandgæslan gætti strandlengjunnar.

9.apríl 1941 undirrituðu Henrik Kauffmann sendiherra Danmerkur og Cordell Hull utanríkisráðherra Bandaríkjanna samkomulag. Í því fólst að Bandaríkjamenn fengu rétt til að koma á fót herstöðvum á Grænlandi gegn því að verja það gegn Þýskalandi nasismans. Viðskipti við Danmörku höfðu vitaskuld stöðvast vegna stríðsins og nú urðu  Bandaríkjamenn helsti viðskiptavinur Grænlands. En þar með var Grænland líka komið á átakasvæði. Þegar Þjóðverjar komu sér upp veðurathugunarstöðvum á Austur-Grænlandi, gerðu Bandaríkjamenn loftárásir og stöðvuðu starfsemina.

Hernaðarlegt mikilvægi

Hernaðarmikilvægi Grænlands fyrir Bandaríkin hefur verið viðurkennt frá því á dögum Abrahams Lincoln og kaupunum á Alaska af Rússum á 19.öld. Danmörk hafði hins vegar takmarkað hernaðarlegt og herfræðilegt mikilvægi fyrir Bandaríkin þegar staðan var vegin og metin eftir því sem hættan af Sovétmönnum var talin aukast í aðdraganda stofnunar NATO.

Grænland var aftur á móti talið ómissandi ásamt Íslandi og Asoreyjum í að hrinda í framkvæmd svokallaðri “stepping stones” stefnu við að tengja saman Norður-Ameríku og Evrópu. Í febrúar 1949 hélt Tom Connally formaður utanríkismálanefndar bandarísku öldungadeildarinnar því fram að gildi aðildarinnar að NATO lægi í herstöðum á Grænlandi og Íslandi. Að öðru leyti væri lítið upp úr henni að hafa fyrir Bandaríkin. [3]

Árið 1951 undirrituðu Danmörk og Bandaríkin varnarsamning til að uppfæra og koma í stað samningsins frá 1941. Grænlendingar voru ekki hafðir með í ráðum. Bandaríkjamenn fengu þannig hinar eftirsóttu herstöðvar og efldu öryggi sitt til muna.

Lítið hlutverk Dana í vörnum

Danir átti ekki eftir að leika neitt sérstaklega stórt hlutverk við varnir Grænlands. Til að viðhalda fullveldi sínu yfir Grænlandi kom í þeirra hlut landhelgisgæsla, björgunarstörf og fiskveiðistjórn, auk þess að halda úti Sirius hundasleðasveitinni.[4]

Hernaðarlegt mikilvægi Grænlands hefur mikið breyst frá því á 6.áratug síðustu aldar. Flestum bandarísku herstöðvunum var lokað eftir 1990 að Thule-stöðinni frátaldri. Eftir hryðjuverkaárásina 11.september gegnir hún þýðingarmiklu hlutverki.[5] Þar eru nú innan við þúsund starfsmenn, þar af um 200 hermenn, en stöðin getur hýst 10 þúsund ef þörf krefur.

[1] Bo Lidegaard, interview, Copenhagen, 12 October 2107.

[2] Finn Gad, Grønland, 270-273.[3] Ralf Tamnes, The United States and the Cold War in the High North, 41-44, quoted in: Valur Ingimundarson, Í eldlínu kalda stríðsins. Samskipti Íslands og Bandaríkjanna 1945-1960. (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 1996). 129

[4] Jørgen Taagholt, Jens Claus Hansen, Greenland: Security Perspectives. Trans. Daniel Lufkin. (Fairbanks: Arctic Research Consortium of the United States, 2001).

https://www.arcus.org/files/publication/24792/greenland.pdf , retrieved 21 June 2017, 31.

[5] Ackrén, Jakobsen, Greenland as a self-governing, 3.