Grænland og Sameinuðu þjóðirnar: nýlenda eða ekki nýlenda

Grænland hefur undanfarnar vikur verið baðað í kastljósi heimsins eftir að Donald Trump nýkjörinn forseti lýsti yfir áhuga Bandaríkjanna á að eignast þessa stærstu eyju heims.

 Árni Snævarr yfirmaður Norðurlandasviðs UNRIC, Upplýsingaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna í Brussel, tók saman ritgerð um stöðu Grænlands haustið 2017. Birtum við nokkra kafla úr ritgerðinni næstu daga í íslenskri þýðingu, en hana má finna í heild  á ensku hér.

 Danir þráast við að viðurkenna nýlendu

 Eftir stofnun Sameinuðu þjóðanna 1945 var Grænland sett í flokk landsvæða sem ekki nytu eigin stjórnar – það er að segja nýlendna.

Danir voru þessu mótfallnir en létu undan þrýstingi, einkum Bandaríkjamanna og Frakka. Þessu fylgdi sú skylda að gefa Sameinuðu þjóðunum skýrslu með reglubundnu millibili. Í þeim drógu Danir upp mynd af Grænlandi, sem fyrirmynd fyrir nýlendustjórnir, enda væri eina markmiðið að vernda og þróa grænlensku þjóðina.

Þegar nefnd var skipuð til að endurskoða stjórnarskrá Danmerkur árið 1946 voru lagðar fram tillögur um framtíðartengsl Danmerkur og Grænlands. Þær voru lagðar fyrir svokölluð Landsráð á Grænlandi. Hér voru á ferðinni kosin þing, annars vegar fyrir norður- og hins vegar suðurhluta landsins, en í reynd áttu ekki allir landsmenn fulltrúa í ráðunum.

Nefndin sagði að þrennt kæmi til greina. 1.) Innlimun 2.) Sjálfstæði 3.) Frjálst samband. Hins vegar voru landsráðin, af óútskýrðum ástæðum, aðeins látin velja á milli tveggja fyrstu tillagnanna, en sú þriðja látin liggja í láginni. Stjórnarskráin sjálf var aldrei borin undir grænlensku þjóðina.

Þegar stjórnarskráin tók gildi 1953 varð Grænland formlega hérað í Danmörku. Danir skýrðu Sameinuðu þjóðunum frá því að Grænlendingar herfðu af fúsum og frjálsum vilja samþykkt innlimun í Damörku. Þar með bæri Dönum ekki lengur að standa reikningsskil vegna Grænlands sem nýlendu.

Umdeilt á vettvangi SÞ

Sú staðreynd að Grænlendingar hefðu ekki fengið að kjósa beint um málið, fór ekki vel í öll aðildarríki Sameinuðu þjóðanna. Á þessum tíma var verið að gefa nýlendum frelsi um allan heim. Sumum fannst það hættulegt fordæmi að fulltrúaráð, sem auðvelt væri að ráðskast með, gæfi grænt ljós á náið samband við nýlenduherra. Svo fór seinna að Portúgal nefndu Grænland sem dæmi, þegar Norðurlöndin gagnrýndu þá fyrir að halda fast í nýlendur sínar í Afríku á áttunda áratugnum.

Hin nýja staða Grænlands var samþykkt í nefnd Sameinuðu þjóðanna, sem fjallaði um málefni nýlendna, með 34 atkvæðum, 4 voru á móti og 12 sátu hjá. Á sjálfu Allsherjarþinginu voru 45 ríki samþykk, 11 sátu hjá en Belgar greiddu atkvæði á móti.

Vonir um að standa jafnfætis Danmörku

Fyrrverandi forsætisráðherra Grænlands, Lars-Emil Johansen, einn af „feðrum” grænlensku sjálfstæðishreyfingarinnar, segir að ekki sé hægt að útiloka að það hefði verið samþykkt á Grænlandi að sameinast Danmörku 1953. Margir hefðu litið svo á að með því hafi endi verið bundinn á nýlendustjórn. Margir Grænlendingar gerðu sér óraunsæjar vonir um það að landið stæði skjótt jafnfætis Danmörku félagslega-, pólitískt- og efnahagslega. Síðar áttu þeir eftir að verða fyrir vonbrigðum.

Á pappírnum var Grænland bara eitt héraða í Danmörku. Tilvist svokallaðs Grænlandsmálaráðuneytis, sýndi að svona var þetta ekki í reynd. Kastljósið beindist skjótt að ójöfnum valdahlutföllum á milli Dana og Grænlendinga.

Lægri laun Grænlendinga

Laun á Grænlandi voru miklu lægri en í Danmörku og endurspeglaði það, að sögn danskra yfirvalda, mismikla framleiðni. Hins vegar fengu danskir embættismenn á Grænlandi „dönsk laun”, en grænlenskir samstarfsmenn þeirra „grænlensk laun” í krafti svokallaðs „fæðingarstaðs-ákvæðis”.

Þetta fyllti menntaða Grænlendinga gremju og ýtti undir grænlenska þjóðernishyggju. Barátta þjóðernissinna beindist í fyrstu að jafnrétti innan danska konungsveldisins. Smátt og smátt varð krafan um heimastjórn – sem fékkst 1979- og síðan mögulegt sjálfstæði ofan á og hefur tröllriðið grænlenskum stjórnmálum á 21.öldinni.

Árið 2008 samþykktu rúmlega þrír fjórðu grænlenskra kjósenda tillögu um aukna sjálfsstjórn með rétti til að segja skilið við Danmörku að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Á þjóðhátíðardegi Grænlands afhenti Margrét Danadrottning íklædd grænlenskum búningi Jósef Motzfeldt, forseta grænlenska þingsins, skjöl um sjálfsstjórn Grænlands við hátíðlega athöfn.

Réttur til sjálfstæðis – án fjárstuðnings

Sjálfstjórn Grænlands felur í sér rétt landsmanna til að lýsa yfir sjálfstæði. Grænland verður þó að auka tekjur sínar verulega til að svo verði, því samkomulagið gerir ráð fyrir að Danir hætti fjárhagslegum stuðningi sínum. Vegvísir í átt til sjálfstæðis gerir ráð fyrir að að þetta gerist þegar Grænland geti lifað án dansks stuðnings. Hann nemur nú um helmingi fjárlaga Grænlands um 570 milljónum Bandaríkjadala eða 10 þúsund dali á hvert mannsbarn á Grænlandi á ári.

Þetta er ekki auðvelt verk en á síðustu árum hafa komið fram vísbendingar um ýmsar matarholur. Fyrst skal bent á að Grænland hýsir um 10% alls ferskvatns á jörðinni og hefur gríðarmikla möguleika í raforkuframleiðslu. Þá eru miklar náttúruauðlindir í jörðu; hvort heldur sem er járn, demantar, gull, kopar, hvítagull, úran eða titan. Þýðingarmestir eru þó svokallaðir sjaldgæfir málmar (rare earths), sem eru mikilvægir í ýmiss konar hátækni. Sumar heimildir herma að Grænland gæti fullnægi fjórðunig efirspurnar á næstu 50 árum.

Sjálfstæði þökk sé loftslagsbreytingum?

Sumir þessara sjaldgæfu málma eru að verða aðgengilegir þökk sé loftslagsbreytingum og bráðunun Grænlandsjökuls. Það kann því að hljóma þversagnakennt að þessir málmar eru þýðingarmiklir fyrir „græna nýsköpun”, svo sem túrbínur og rafmagnsbíla, en einnig í þróaðan tölvubúnað, snjallsíma, öflugar rafhlöður og meir að segja stýriflaugar og nætursjónauka í hernaði.

Síðast en ekki síst er búist við því að finna megi í iðrum Grænlands mesta magn úrans í heimi. Ekki þarf að hafa mörg orð um verðmæti þessa, enda fer saman aukin eftirspurn og minna framboð. Úran er vitaskuld bæði notað í vopn og eldsneyti fyrir kjarnakljúfa.

Frá 1.janúar 201 hafa yfirvöld í Nuuk haft full yfirráð yfir náttúruauðlindum Grænlands.

Sjá einnig til dæmis hér, hér og hér.