Helförin: frásögn um margboðuð morð

Alþjóðlegur minningardagur um fórnarlömb Helfararinnar. Helförin.

80 ár eru liðin í dag frá því Rauði herinn frelsaði Auschwitz fangabúðirnar og endi var bundinn á Helförina. 27.janúar er Alþjóðlegur minningardagur um fórnarlömb Helfararinnar.

Sex milljónir gyðinga voru myrtar í helförinni. 1.1 milljón, flestir gyðingar létu lífið í Auschwitz-Birkenau fangabúðum Þjóðverja. Í janúar 1942 var áætlun sem kölluð var „endanlega lausnin” samþykkt en hún fól í sér útrýmingu gyðinga í Evrópu á ráðstefnu nasistaleiðtoga í Wannsee nærri Berlín. Þegar var hafist handa við að fangelsa gyðinga og flytja þá til Auschwitz og fleiri fangabúða. Þar voru þeir myrtir í gasklefum. Hæg voru heimatökin pólskir og sovéskir fangar höfðu þegar verið myrtir á þennan hátt.

Hundruð þúsunda myrt fyrir endanlegu lausnina

Fæstum leyndist frá valdatöku nasista hvílíku harðræði gyðingar voru beittir. Hundruð þúsunda gyðinga höfðu verið drepnar í Litháen, Lettlandi og Ukraínu árið 1941, áður en Wannsee-ráðstefnan var haldin. Hins vegar varð ekki strax ljóst að stefnt væri að útrýmingu þeirra. Leynd hvíldi yfir aðgerðunum og fáir áttu afturkvæmt úr búðunum.

10.desember 1942 skýrði Edward Raczyński utanríkisráðherra pólsku útlagastjórnarinnar öllum aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna, eða bandamanna, frá fjöldagyðingamorðunum.

Þótt öll kurl væru ekki komin til grafar um „lausnina endanlegu” vor ofsóknir gegn gyðingum á allra vitorði enda ekki farið leynt með þær í Þýskalandi og þeim ríkjum sem nasistar lögðu undir sig. Þrátt fyrir þetta voru gyðingar víðast hvar engir aufúsugestir sem flóttamenn. Ísland var engin undantekning.

Gyðingar fengu ekki landvistarleyfi á Íslandi

Áður en sérstök lög voru sett árið 1936 komst nokkur fjöldi gyðinga til Íslands, undir því yfirskini að það væri á ferðalagi og varð einfaldlega eftir. Alls sóttu 406 gyðingar um landvistarleyfi á Íslandi á 1935-1940, að sögn Snorra Bergssonar sagnfræðings, höfundar bókarinnar Erlendur landshornalýður – Flóttamenn og framandi útlendingar á Íslandi, 1853-1940. Þessu til viðbótar má nefna sameiginlega umsókn 130 ónafngreindra tékkneskra gyðinga árið 1939. 16 gyðingum var vísað úr landi.

Þáverandi dómsmálaráðherra Hermann Jónasson var andsnúinn því að veita gyðingum hæli á Íslandi. „Hermann neitaði sjálfkrafa öllum beiðnum gyðinga um landvistarleyfi,“ segir Snorri G. Bergsson sagnfræðingur. Engu að síður komust nokkrir gyðingar til Íslands. „Þeir þurftu að eiga mikið undir sér. Og eftir 1939 báru samráðherrar hans Ólafur Thors og Stefán Jóhann Stefánsson hann stundum ofurliði.“

Sýnt hefur verið fram á að sumir þeirra gyðinga sem neitað var um landvistarleyfi á Íslandi voru myrtir í útrýmingarbúðum, þar á meðal Auschwitz.

Helförin: Örlög gyðinga voru ekki í brennidepli

Þótt fjallað hafi verið um ofsóknir gegn gyðingum var helförin ekki mjög í deiglunni á Íslandi fyrr en undir lok heimsstyrjaldarinnar. Auschwitz er fyrst getið í íslenskum blöðum, að því er virðist, þegar Morgunblaðið birti frásögn breska útvarpsmannsins Patricks Gordon Walker af Belsen Bergen búðunum 8.júlí 1945. Þar hafði hann eftir tékkneskri konu að hún hefði verið í 7 búðum en „Auschwitz..væru verstar allra.”

Hins vegar birtist mun fyrr eða 16.desember 1944 ítarleg frásögn í the White Falcon, blaði bandaríska hersins á Íslandi um gasklefa í Auschwitz-Birkenau og að ein og hálf milljón gyðinga hefði verið myrt.

Gyðingar sakaðir um „yfirgang“

Tíminn, blað Framsóknarflokksins, sagði á forsíðu svo seint sem 8.febrúar 1944 að gyðingar hafi bakað sér óvinsældir með „yfirgangi,” þar sem vitnað var til Bretans Douglas Reed, sem upphaflega var andsnúinn Hitler en varð síðan kunnur gyðingahatari.

„Hitt viðurkennir Douglas Reed og margir aðrir hlutlausir blaðamenn, sem þekktu til í Þýzkalandi að yfirgangur Gyðinga þar hafi vissulega gefið tilefni til, að Þjóðverjar hefðu andúð á þeim.“

Á hinn bóginn má líka benda á mörg dæmi um öflugt andóf gegn gyðingahatri og ofsóknum nasista. Alþýðublaðið tók þannig 15.janúar 1944 fyrir málflutning nasista sem útmáluðu gyðinga sem „bókstaflega óvini mannkynsins.“

Ólæknandi vanmáttarkennd

„Að sjálfsögðu sjá allir heilvita menn, að þetta er sjúklegt tal manna, sem ekki eru með sjálfum sér, manna, sem þjást af ólæknandi vanmáttarkennd og drottnunargirni, en hafa ekki málstað né vitsmuni til þess að koma áformum sínum í framkvæmd nema með blóðugum ofsóknum og kúgun.”

Og sama blað benti á í stríðslok, 29.maí 1945, að þýskir nasistar hefðu ekki farið leynt með markmið sín.

“Nazistar lofuðu mörgu, en sviku flest. En eitt sviku þeir þó ekki. Nokkru eftir að styrjöldin hófst sagði Göbbels í ræðu, að það væri takmark Þjóðverja að útrýma Gyðingum, hvort sem styrjöldin ynnist eða ekki.”