Hitabylgjur, skógareldar, flóð eru í fréttum á ný og skyndilega eru loftslagsbreytingar aftur komnar á forsíður blaðanna, að minnsta kosti á meginlandi Evrópu.
Milljarðar manna eru í hættu á að deyja eða veikjast að óþörfu vegna gríðarlegs hita, sem versnar vegna sívaxandi áhrifa loftslagsbreytinga að mati alþjóða heilbrigðismálastofnunarinnar (WHO).
Ár hvert um allan heim veldur gríðarlegur hiti aukningu á hitatengdum veikindum og heilsukvillum og jafnvel ótímabærum dauðsföllum. Sérstaklega koma hjarta- og æðasjúkdómar oftar fyrir eða versna undir áhrifum hita.
Fíkn heimsins
„Þessi nýjasta hitabylgja í Evrópu er grimmileg áminning um vaxandi áhrif loftslagskreppunnar, bæði á fólk og efnahag”, segir Simon Stiell, framkvæmdastjóri Loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna, um gríðarlegan hita í Evrópu. Aðalsökudólgurinn er fíkn heimsins í að brenna kolum, olíu og gasi og eyðileggja skóga. Vísindin eru skýr um að loftslagsbreytingar af mannavöldum gera þessar hitabylgjur tíðari og öfgafyllri.
Stundum er hins vegar engu líkara en almenningur sé fyrst nú að átta sig á umfangi hamfaranna.
Það er þó ekki vegna skorts á viðvörunum. Vísindamenn hafa lengi bent á hvert stefnir. Lengi hefur verið vitað að Evrópa hlýnar hraðar en aðrir heimshlutar. En frá 2022 hefur verið ljóst að hún hlýnar tvöfalt hraðar en aðrir heimshlutar.
Vindmyllur í Rúmeníu sem eru hluti af áætluninni „Evrópa 2020“.
Vöxtur skapar mengun sem jörðin getur ekki tekið við
Snemma á áttunda áratugnum var varað við áhrifum hagvaxtar á umhverfið í Meadows-skýrslunni (Club de Rome) um takmörk vaxtar. Á þeim tíma snerist hins vegar umræðan einkum um hvort næg olía til að mæta eftirspurn. Í skýrslunni var hins vegar benti á að vöxtur ylli mjög mikilli mengun og að líklegt væri að jörðin gæti ekki tekið við ótakmörkuðu magni.
IPCC: hefur gefið út loftslagsskýrslur síðan 1990
Árið 1988 stofnuðu tvær stofnanir Sameinuðu þjóðanna Milliríkjanefnd um loftslagsbreytingar (IPCC) eða Loftslagsnefnd Sameinuðu þjóðanna. Alþjóða veðurfræðistofnunin (WMO) og Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna (UNEP) settu á fót þessa varanlegu vísindanefnd löngu áður en málefni loftslagsbreytinga náðu til almennings.
Hlýnun jarðar er raunveruleg (1990)
Árið 1990 birti IPCC sína fyrstu matsskýrslu, sem endurspeglaði skoðanir 400 vísindamanna. Þar kom fram að hlýnun jarðar væri raunveruleg og hvatt var til tafarlausra aðgerða til að takast á við hana.
Strax þá viðurkenndi alþjóðasamfélagið að loftslagsáhættan kallaði á sérstaka alþjóðlega sérfræðiþekkingu.
Ógnin varð skýrari, ár frá ári
1995 – var fyrst minnst á „greinanleg mannleg áhrif“ á loftslagið.
„Spurningin er ekki hvort loftslagsbreytingar eigi sér stað, heldur hvort við sjálf getum breyst nógu hratt í ljósi þessa neyðarástands,“ sagði Kofi Annan aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna árið 2006.
2007 – Hlýnun jarðar var lýst sem „ótvíræðri“ og var að mestu leyti tengd gróðurhúsalofttegundum.
2014 – Mannleg umsvif voru að öllum líkindum (meira en 95 prósent) talin aðalorsök hlýnunar jarðar frá miðri 20. öld.
„Við erum síðasta kynslóðin sem getur bundið enda á loftslagsbreytingar,“ sagði Ban Ki-moon aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna árið 2015.
2018 – Ítarleg skýrsla afhjúpaði afleiðingar 1,5 gráðu hækkunar á hitastigi.
2022 – Ný skýrsla vísaði til „óafturkræfs tjóns“.
Þessi skýrsla var „kortlagning mannlegar þjáningar og harðorð ákæra á hendur misheppnaðri forystu í loftslagsmálum,“ sagði António Guterres, aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjoðanna. Hann fordæmdi „glæpsamlega afneitun á forystu“.
Að hans mati var kominn tími til að benda á hina ábyrgu og greiða kol og jarðefnaeldsneyti „banahöggið.”
„Þið hafið varað okkur í meira en þrjá áratugi við hættunni sem fylgir því að leyfa jörðinni að hlýna. Heimurinn hlustaði, en hann heyrði ekki,“ bætti Inger Andersen, framkvæmdastjóri Umhverfisstofnunar SÞ, við við kynningu á IPCC-skýrslunni.
Yfir 30 ár af loftslagsráðstefnum
Á meðan vísindamenn hringdu viðvörunarbjöllum, þokaðist hin diplómatíska maskína Sameinuðu þjóðanna áfram.
1992: Jarðarráðstefnan í Ríó leiddi til Rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar (UNFCCC), sem tók gildi árið 1994. Loftslagsstofnun Sameinuðu þjóðanna hefur skipulagt COP-ráðstefnur síðan þá.
1997: Kýótó-bókunin setti fram fyrstu magntölusettu skuldbindingarnar um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda fyrir iðnríki.
2015: Parísarsamkomulagið er það fyrsta sem setur markmið fyrir alla: að takmarka hlýnun jarðar við minna en 2 °C, og ef mögulegt er við minna en 1,5 °C, fyrir lok þessarar aldar miðað við upphaf iðnbyltingarinnar.
Skortur á pólitískum vilja
Hvort sem það var Kofi Annan, síðan Ban Ki-moon og loks António Guterres, hafa allir aðalframkvæmdastjórar Sameinuðu þjóðanna fordæmt skort á pólitískum vilja og lagt áherslu á nauðsyn þess að bregðast skjótt við innan ramma alþjóðlegra skuldbindinga.
Á undan þeim, árið 1995, hafði forveri þeirra, Boutros Boutros-Ghali, spáð því í grein að öll þessi mál yrðu tekin upp á heimsvísu og að aðeins væri hægt að takast á við þau í mjög takmörkuðum mæli á vettvangi þjóðríkisins.
Nokkrum árum eftir að vonir kviknuðu í kjölfar Parísarsamkomulagsins birti Loftslagsstofnun Sameinuðu þjóðanna samantektarskýrslu árið 2021 sem staðfesti að aðgerðir á heimsvísu væru engan veginn fullnægjandi.
Sameinuðu þjóðirnar vöruðu þá við því að heildarskuldbindingar stefndu heiminum í um 2,7 °C hlýnun miðað við tímann fyrir iðnbyltingu, sem væri hættulega langt frá þeim mörkum sem sett voru í Parísarsamkomulaginu.
„Mannkynið hefur val: samvinnu eða tortímingu. Það er annaðhvort samstöðusáttmáli um loftslagsmál – eða sameiginlegur sjálfsvígssáttmáli,“ sagði Guterres aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna í nóvember 2022 á COP27 í Sharm el-Sheikh í Egyptalandi.
Hann benti á að jörðin nálgaðist óðfluga vendipunkta sem gætu gert „loftslagsóreiðu“ óafturkræfa og bætti við: „Við erum á hraðbraut til loftslagsvítis með fótinn á bensíngjöfinni.“