Hormússund. Matvæli. Þess er ekki langt að bíða að raskanir á umferð um Hormússtund hafi alvarlegar afleiðingar fyrir alþjóðlega matvælakerfið. Stöðvun samgangna um sundir ógnar flæði eldsneytis og mikilvægs áburðar sem þarf fyrir næsta ræktunartímabil. Einnig eykst hætta á hærra matvælaverði og nýrri verðbólguöldu.
Viðkvæmt vopnahlé milli Bandaríkjanna og Írans hefur lítið gert til að endurheimta traust á hinni mikilvægu siglingaleið um Hormússund, þar sem endurnýjuð spenna – þar á meðal nýtilkynnt hafnarbann Bandaríkjanna á skip sem nota íranskar hafnir – heldur skipum kyrrum og birgðakeðjum undir álagi.
Umtalsverður hluti af orku- og landbúnaðaraðföngum heimsins fer um hið mjá en mikilvæga Hormússund. Sú röskun sem orðið hefur frá því átök brutust út 28. febrúar takmarkar nú þegar flæði olíu, gass og áburðar með keðjuverkandi áhrifum sem ná langt út fyrir Mið-Austurlönd.
„30–35 prósent af hráolíu komast ekki út, 20 prósent af jarðgasi … og á milli 20 og 30 prósent af öðrum áburði”, sagði Máximo Torero, aðalhagfræðingur Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna (FAO).
Flöskuhálsar í birgðum þrátt fyrir vopnahlé
Þrátt fyrir að vopnahléið hafi um stundarsakir vakið vonir um að siglingar gætu hafist að nýju, er óvissan enn mikil. Viðræður milli Bandaríkjanna og Írans, með milligöngu Pakistans um helgina, leiddu ekki til neins afgerandi árangurs.
Mörg skip eru enn strandaglópar í Persaflóa og nýjar sendingar hafa enn ekki komist inn á siglingaleiðina. Skipafélög og tryggingafélög eru treg til að hætta dýrum eignum og áhöfnum í miðri viðvarandi óvissu. Jafnvel þótt spennan minnki gæti það tekið daga eða vikur fyrir umferðina að komast í eðlilegt horf.
Enn engin kreppa – í bili
Þrátt fyrir miklar hækkanir á aðfangakostnaði hefur alþjóðlegt matvælaverð ekki enn hækkað. Hagfræðingar FAO leggja áherslu á að megi ekki misskilja slíkt sem merki um undirliggjandi stöðugleika. Matvælaverðsvísitala FAO fyrir mars sýndi aðeins hóflegar hækkanir, sem endurspeglar sterkar alþjóðlegar birgðir og góða uppskeru á síðasta ári.
„Við höfum nægar birgðir … og góðar lagerstöður sem gera matvælakerfinu … kleift að standasdt þetta áfall,” sagði Torero.
En sá stuðpúði gæti verið skammvinnur. Þegar ákvarðanir um sáningu verða teknar á næstu vikum gætu bændur sem standa frammi fyrir hærri kostnaði og takmörkuðu aðgengi að áburði dregið úr notkun aðfanga eða skipt um ræktun – sem lækkar afrakstur á næsta tímabili.
Keðjuverkun
Áhættan nær yfir alla virðiskeðju matvæla. Orka liggur til grundvallar öllu, frá landbúnaðarvélum til flutninga, á meðan áburður – sérstaklega köfnunarefnisvörur tengdar jarðgasi – er afgerandi fyrir uppskeru.
Áhrifin eru alþjóðleg: frá Bandaríkjunum og Kanada til Ástralíu eru bændur háðir stöðugu aðgengi að orku og aðföngum til að viðhalda framleiðslu, á meðan lönd sem háð eru innflutningi – þar á meðal mörg í Afríku, eins og Kenía – standa frammi fyrir aukinni hættu á verðhækkunum og röskun á birgðastöðu.
Hærra olíuverð eykur einnig hvata til að beina ræktun eins og maís, sykri og olíujurtum í lífeldsneytisframleiðslu, sem þrengir jafnvægið milli matvæla og eldsneytis.
„Ef við fáum aukna eftirspurn vegna þess að lífeldsneyti byrjar að neyta meira … og minna framboð vegna þess að við höfum færri aðföng … mun matvælaverð hækka,“ varaði Laborde við..
Alþjóðleg áhætta með staðbundnum afleiðingum
Þótt kreppan eigi upptök sín í Mið-Austurlöndum breiðast áhrif hennar hratt út. Lönd í Asíu og á suðurhveli jarðar eru sérstaklega viðkvæm vegna þess hve háð þau eru innfluttri orku og áburði og stöðu sinnar í ræktunardagatalinu.
„Þetta mun byrja að færast frá austri til vesturs … en einnig frá suðri til norðurs,” sagði Torero.
Afleiðingarnar eru bæði efnahagslegar og mannlegar. Hærra matvælaverð kemur harðast niður á fátækari heimilum, á meðan vaxandi verðbólga getur neytt stjórnvöld til að herða peningastefnuna, sem hægir á vexti og eykur skuldabyrði.