Hvað er WHO og hvers vegna skiptir heilbrigðismálastofnunin máli?

WHO. Bandaríkin.

Alþjóða heilbrigðismálastofnunin (WHO) er sérstofnun á vegum Sameinuðu þjóðanna. Hún hefur haft það hlutverk að efla heilsu og velsæld almennings frá árinu 1948. Starf hennar fer víða fram, frá rannsóknarstofum til vígvalla og byggir á vísindalegum grunni. Hún nýtur stuðnings 194 aðildarríkja. Eitt þeirra er Bandaríkin, sem tilkynntu hins vegar á mánudag að þau hyggðust hætta þátttöku.

Hvað hefur WHO gert fyrir heiminn? Stutta svarið er býsna margt. Alþjóða heilbrigðismálastofnunin starfar með aðildarríkjum sínum á meir en 150 stöðum í heiminum og hefur náð merkum árangri á ýmsum sviðum lýðheilsu.

Að takast á við neyðarástand

Loftslagsbreytingar, vopnuð átök og náttúruhamfarir ýta undir útbreiðslu sjúkdóma. WHO hefur brugðist við á hamfarasvæðum frá Gasasvæðinu og Súdan til Úkraínu. Jafnframt sér stofnunin til þess að lífsnauðsynlegt bóluefni og hjúkrunargögn berist til afskekktra eða hættulegra staða.

Heilsugæsla reynist sífellt hættulegri. Árið 2023 skráði WHO meir en 1200 árásir á heilbrigðisstarfsmenn, sjúklinga, sjúkrahús, heilsugæslustöðvar og sjúkrabíla í 19 ríkjum og landsvæðum. 700 létust og 1200 særðust.

Liðsmenn WHO fara einmitt oft þangað sem fáir aðrir gera. Þeir koma særðum í skjól og koma lífsbjargandi tækjum, birgðum og þjónustu til fólks á átaka- og hamfarasvæðum.

Teymi WHO áttu þátt í því ásamt ýmsum stofnunum að bólusetja íbúa á hinu stríðshrjáða Gasasvæði í september 2024 við mænusótt (lömunarveiki). Hún hafði skotið upp kollinum á ný 25 árum eftir að hún hafði verið upprætt.

 WHO fylkir liði til að að koma í veg fyrir, finna og b regðast við þegar smitsjúkdómar blossa upp, ásamt því að efla grundvallar heilbriðgisþjónustu og tryggja aðgang að henni.

Að uppræta smitsjúkdóma í heiminum

Ef beitt er réttri lýðheilsustefnu má útrýma ýmsum sjúkdómum. Nefna má vanrækta smitsjúkdóma, smit sem berst með biti, kynsjúkdóma, sjúkdóma sem berast frá móður til barns og ýmsa sem bólusetningar duga ekki við.

Heilbrigðisstofnun Sameinuðu þjóðanna útvegar grundvallarlyf og hjúkrunargögn en vinnur einnig að því að koma upp rannsóknaraðstoð til sjúkdómsgreininga.

Árið 2024 náðu nokkur aðildarríki WHO merkum áföngum í glímu við umtalsverða heilbrigðisvá. Sjö ríki (Brasilía, Indland, Jórdanía, Pakistan, Tímor-Leste, Tsjad og Víetnam) útrýmdu ýmsum hitabeltissjúkdómum; egypsku augnkvefi og holdsveiki.

Síðastliðna sjö áratugi hefur WHO einnig átt töluverðan þátt í upprætingu sjúkdóma, þar á meðal bólusótt 1980 og nálægt því að eyða mænusótt.

Stafræn heilsugæsla

WHO horfir fram á við, þar á meðal til nýtingar gervigreindar (AI) í stafrænni heilsugæslu. Gervigreindartækni haslar sér óðfluga völl og WHO vinnur að því að tryggja öryggi og skilvirkni á heilbrigðissviðinu.

Að berjast við loftslagstengda heilsuvá

Talið er að loftslagstengd heilbrigðiskreppa snerti nú 3.5 milljarða manna, eða helming mannkyns.

Ofurhiti, öfgakennt veðurfar og loftmengun kostuðu milljónir mannslífa árið 2023. Af þeim sökum var mikill þrýstingur á heilbrigðiskerfi og vinnandi fólk. Nefna má eldana á vesturströnd Bandaríkjanna og banvæn flóð í Indónesíu.

Loftslagsbreytingar hafa áhrif á heilsufar í heiminum og WHO hefur tekið þátt í að vernda heilsu almennings, meðal annars með því að meta ástand og þróa áætlanir.

Að hverju starfar WHO nú?

WHO er í forystuhlutverki við að semja alheimssamning sem miðar að því efla viðbrögð við útbreiðslu heimsfaraldra.

Þá vinnur heilbrigðisstofnunin að því að ná „þriggja milljarða markmiðunum,” sem samþykkt voru 2019. Þau miða að því að almenn heilsugæsla nái til eins milljarðs manna fyrir 2025, einn milljarður bætist við þann fjölda jarðarbúa sem njóta verndar frá heilsufarshamförum og loks að enn einn milljarður njóti betri heilsu og velsældar.

Hver stýrir WHO?

Forystan er sannarlega alþjóðleg. Alþjóða heilbrigðismálastofnunin starfar í Genf. Forstjórinn hennar er Tedros Adhanom Ghebreyesus.

Núverandi tveggja ára fjárlög hennar fyrir 2024 og 2026 nema $6.83 milljörðum. Aðildarríki greiða gjöld til WHO en að auki nýtur stofnunin frjálsra framlaga.