Næsta orrusta í baráttunni gegn hlýnun jarðar verður að vera gegn metani, sagði António Guterres aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna í ræðu sem hann flutti í London 23. júní í tilefni af „Viku loftslagsaðgerða“.
Hvers vegna metan? Hér eru nokkrar skýringar.
Metan: skæð gróðurhúsalofttegund
Metan er öflug gróðurhúsalofttegund og önnur helsta orsök hlýnunar jarðar, á eftir koltvísýringi (CO2). Lofttegundin ber ábyrgð á um þriðjungi hlýnunarinnar frá því fyrir iðnbyltingu.
Styrkur þessarar lofttegundar í andrúmsloftinu er nú meira en tvisvar og hálfu sinnum meiri en hann var fyrir iðnbyltingu, einkum vegna umsvifa mannsins.
Á meðan CO2 situr sem fastast í andrúmsloftinu í um hundrað ár, helst metan þar aðeins í um tólf ár. En tafarlaus áhrif þess á loftslagið eru engu að síður skelfileg.
Á 20 ára tímabili veldur metan allt að 86 sinnum meiri hita en CO2.
Metan er aðalorsök fyrir ósoni í veðrahvolfi, en það er öflug gróðurhúsalofttegund og skaðlegur loftmengunarvaldur. Innöndun þess er meðal annars talin valda nærri milljón ótímabærum dauðsföllum á ári hverju um allan heim.
Hvaðan kemur metan?
Metan kemur bæði frá náttúrulegum ferlum, um 40% af heimsútblæstri, og frá umsvifum mannsins, um 60%. Helstu náttúrulegu uppspretturnar eru votlendi, vötn og melting jurtaætna (termíta, jórturdýra).
Mestur hluti metanútblásturs af mannavöldum kemur frá þremur geirum: landbúnaði, aðallega tengdum búfénaði (40%), jarðefnaeldsneyti, svo sem vinnslu olíu og gass (35%), og urðunarstöðum (20%).
Þiðnun sífrera: aukin hætta fyrir loftslagið
Sífreri er jarðvegur sem hefur verið frosinn í að minnsta kosti tvö ár og þekur fjórðung norðurhvels jarðar, þar á meðal á snjólausum svæðum. Hann er frosin blanda af jarðvegi, bergi, ís og lífrænum efnum, sem inniheldur um það bil tvöfalt meira kolefni en nú er á jörðinni.
Þegar sífreri þiðnar losnar aðallega CO2 en metan losnar ef hann þiðnar í votlendi. Þetta mun leiða til aukningar á gróðurhúsalofttegundum sem jafngildir útblæstri stórs lands, allt eftir því hversu mikið jörðin hlýnar.
Að mati Umhverfisstofnunar Sameinuðu þjóðanna er þíðnun sífrera eitt af 10 helstu nýtilkomnu umhverfisvandamálunum sem valda áhyggjum.
Alþjóðleg skuldbinding um að takmarka metanútblástur
Þátttökuríkin á COP21,Loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í París árið 2015, skuldbundu sig til að draga úr útblæstri gróðurhúsalofttegunda til að halda hitastigshækkun undir 1,5 gráðum fyrir lok aldarinnar, miðað við upphaf iðnbyltingar. Hins vegar gæti 1,5 gráðu markinu verið náð strax árið 2030, samkvæmt nýjustu spám.
Á COP26 árið 2021 undirrituðu yfir 100 lönd alþjóðlega skuldbindingu, Global Methane Pledge, sem miðar að því að draga úr metanútblæstri um 30% fyrir árið 2030.
Alþjóðaorkumálastofnunin bendir þó á að metanútblástur tengdur framleiðslu jarðefnaeldsneytis hafi ekki minnkað verulega árið 2025. Það ár einkenndist af metframleiðslu á olíu, gasi og kolum á heimsvísu.
Samt sem áður gæti minnkun metanútblásturs haft skjót áhrif á gróðurhúsaáhrifin og takmarkað hitastigshækkun á nokkrum áratugum.
Samkvæmt Sameinuðu þjóðunum gæti hröð minnkun á metanútblæstri frá jarðefnaeldsneyti komið í veg fyrir allt að 0,1°C hlýnun fyrir árið 2050, sem jafngildir því að allir bílar og vörubílar í heiminum hyrfu samstundis.
Til að takmarka hlýnun við 1,5°C fyrir árið 2030 verður helmingur samdráttaraðgerða að beinast að metanútblæstri frá jarðefnaeldsneyti.
MARS-kerfið: Að greina metanleka úr geimnum
Árið 2022 setti Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna af stað MARS, gervihnattaeftirlitskerfi sem greinir metanleka í olíu- og gasiðnaði. Þessi tækni gerir kleift að bera kennsl á og bregðast hratt við lekum sem annars eru ósýnilegir og lyktarlausir.
Frá því að kerfið var tekið í notkun hefur það sent yfir 3.500 viðvaranir til 33 landa. Þótt hlutfall viðvarana sem leiddu til raunverulegra aðgerða hafi aukist úr 1% í 12% á einu ári, er enn litið fram hjá tæplega 90% af viðvörunum frá MARS.