Alþjóðlegur dagur jafnlauna. Á heimsvísu eru konur í launaðri vinnu enn með að meðaltali 20% lægri laun en karlar. Bilið er enn breiðara hjá konum með börn, konum í óformlegum störfum, konum með fötlun og farandkonum.
Að auki gegna konur aðeins 28% stjórnunarstarfa. Alþjóðlegur dagur jafnra launa, er haldinn 18.september til að heiðra langvarandi baráttu fyrir jöfnum launum fyrir jafnverðmæt störf.
Á sama tíma eru öflugar umbreytingar – allt frá stafrænni væðingu og gervigreind til lýðfræðilegra breytinga og aukinnar umönnunarþarfar – að endurmóta vinnumarkaði, með möguleika á að annaðhvort auka ójöfnuð eða hjálpa til við að minnka hann.
Ólaunuð störf
Úttektir UN Women sýna að konur sinna þrisvar sinnum meiri ólaunaðri umönnun og heimilisstörfum en karlar, að meðaltali 4,2 klukkustundir á dag samanborið við 1,7 klukkustundir karla. Þessi ósanngjarna byrði og stöðug þörf á að laga sig að óliðlegum kerfum er einn stærsti drifkraftur ójafnréttis á vinnustað.
„Á tímum efnahagslegrar óvissu og vaxandi ójafnaðar eru jöfn laun ekki aðeins réttlætismál. Þau styrkja fjölskyldur, hagkerfi og samfélög,” segir UN Women í yfirlýsingu sinni á alþjóðlegum degi jafnra launa 2026.
Kynbundinn launamunur á öllum Norðurlöndum
Öll Norðurlöndin hafa sett lög til að bregðast við þeirri staðreynd að konur eru almennt lægra launaðar en karlar. ESB hefur einnig gefið út tilmæli og, nú síðast, innleitt bindandi reglugerðir til að minnka launamuninn í aðildarríkjunum.
Nýjustu gögn sýna að kynbundinn launamunur er enn til staðar í öllum Norðurlöndunum. Í skýrslu Alþjóðaefnahagsráðsins (World Economic Forum) um alþjóðlega kynjabilið 2026 kemur fram að framfarir á heimsvísu í átt að kynjajafnrétti hafi náð hæsta stigi síðan vísitalan var stofnuð fyrir 20 árum, en nú hefur 69,2% af kynjabilinu verið brúað. Ísland, Finnland og Noregur halda efstu þremur sætunum, þar sem Ísland er í forystu 17. árið í röð.
Skýrslan metur 145 hagkerfi á fjórum sviðum: efnahagsleg þátttaka og tækifæri, menntunarstig, heilsa og lífslíkur og pólitísk valdefling. Þrátt fyrir almennar framfarir bendir skýrslan á að efnahagsleg þátttaka og pólitísk valdefling séu enn þau svið sem eru lengst frá jafnrétti. Áætlað er að fullt kynjajafnrétti gæti náðst eftir 120 ár miðað við núverandi framfarahraða.
Meiri hlutavinna og ólaunuð störf
Ofangreindar staðreyndir þýða ekki sjálfkrafa að konur fái 10–16% lægri laun en karlar fyrir sama starf. Heildarmunurinn felur í sér mismun á starfsgrein, atvinnugrein, vinnutíma, starfsaldri, starfsframa og öðrum einkennum. Nýlegar norrænar rannsóknir skoða því í auknum mæli „jöfn laun fyrir jafnverðmæt störf“, þar á meðal hvort störf sem aðallega eru unnin af konum séu kerfisbundið vanmetin.
Bilið í ólaunuðum störfum á Norðurlöndum er tiltölulega lítið á alþjóðlegan mælikvarða – en það er ekki horfið. Í greiningu OECD frá september 2025 kemur fram að kynjamunur í ólaunuðum störfum sé undir 60 mínútum á dag í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Það er töluvert minna en í löndum þar sem munurinn er meiri en þrjár klukkustundir.
Afturkippur
Á síðasta ári, 2025, fagnaði heimurinn 30 ára árangri Peking-yfirlýsingarinnar og aðgerðaáætlunarinnar,framtíðarsýn frá 1995 sem 189 ríkisstjórnir samþykktu til að ná jöfnum réttindum allra kvenna og stúlkna.
Í kynjastöðuskýrslunni 2026, sem gefin er út af UN Women og UN DESA, er varað við því að framfarir í átt að jafnrétti kynjanna séu að hægja á sér og í sumum tilfellum að snúast við. Einn af hverjum þremur innlendum jafnréttiskerfum tilkynnti að stofnanavald þeirra hefði veikst á síðustu tveimur árum, á meðan einn af hverjum fjórum sá fjárveitingar sínar skornar niður.
Konur skipa aðeins 27,4 prósent sæta á þjóðþingum um allan heim og enn er áætlað að 63 ár séu í jafnrétti. Skýrslan kemst einnig að því að næstum ein af hverjum þremur konum – um 840 milljónir um allan heim – hefur orðið fyrir líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi. Mest sláandi er að enginn einasti mælikvarði undir heimsmarkmiði 5 er nú á réttri leið til að nást fyrir árið 2030.
Vissir þú?
– Konur í launuðum störfum á heimsvísu þéna um 78 aura fyrir hverja krónu sem karlar þéna.
– Konur verja meira en 2,5 sinnum fleiri klukkustundum en karlar í ólaunaða umönnunarvinnu.
– Konur með börn standa frammi fyrir enn meiri kynbundnum launamun, viðvarandi „mæðravíti“.
– Lægri ævitekjur kvenna þýða beint minni lífeyri og félagslega vernd.
Sjá einnig hér.