Læsi í breytilegum heimi: Hnattrænar áskoranir, norræn sjónarmið

 Alþjóðleg vika miðla- og upplýsingalæsis. Læsi er miklu meira en hæfnin til að lesa og skrifa. Það gerir fólki kleift að skilja upplýsingar, miðla hugmyndum, afla sér nýrrar þekkingar og taka virkari þátt í samfélaginu. Í sífellt flóknari heimi er læsi nauðsynlegt á öllum æviskeiðum.

Fólk þarf að búa yfir færni til að skilja skriflegar upplýsingar, túlka gögn, rata um opinbera þjónustu og taka upplýstar ákvarðanir í daglegu lífi. Undir yfirskriftinni „Við eigum öll hlut að máli – miðla- og upplýsingalæsi fyrir fólkið“ varpar yfirstandandi Alþjóðleg vika miðla- og upplýsingalæsis ljósi á mátt einstaklinga og samfélaga til að taka upplýstar ákvarðanir, hugsa á gagnrýninn hátt og taka þátt á merkingarbæran hátt í sífellt flóknara upplýsingaumhverfi.

„Á hverjum degi móta upplýsingarnar sem við lesum, horfum á og deilum skilningi okkar á heiminum. Á sama tíma eru stafrænir miðlar og gervigreind að umbreyta því hvernig upplýsingar verða til og dreifast, sem gerir sífellt erfiðara að greina áreiðanlegar heimildir frá röngum upplýsingum og hagræðingu,“ sagði Khaled El-Enany, framkvæmdastjóri UNESCO, í tilefni af Alþjóðlegri viku miðla- og upplýsingalæsis 24.–31. október 2026.

Um 739 milljónir skortir enn lestrar- og skriftarfærni

Þrátt fyrir verulegar framfarir á undanförnum áratugum er aðgengi að læsi enn ójafnt. Samkvæmt UNESCO skorti um 739 milljónir fullorðinna um allan heim grunnfærni í lestri og skrift árið 2025 og voru konur um tveir þriðju hlutar þess hóps. Þessar tölur undirstrika áframhaldandi þörf á að tryggja að allir hafi aðgang að góðri menntun og tækifærum til að læra, óháð aldri, kyni eða félagslegum og efnahagslegum aðstæðum.

Læsi tengist einnig náið víðtækari ójöfnuði: án fullnægjandi tækifæra til að þróa færni sína geta einstaklingar staðið frammi fyrir frekari hindrunum hvað varðar atvinnu, framhaldsmenntun og þátttöku í samfélaginu.

Áskoranir í læsi á Norðurlöndum

Norðurlöndin eru oft tengd við öflug opinber menntakerfi og jöfn tækifæri. Nýlegar niðurstöður úr alþjóðlegu PISA-könnuninni (Programme for International Student Assessment) á vegum OECD sýna þó vaxandi áskoranir í lesskilningi meðal ungs fólks. PISA metur hversu vel 15 ára nemendur geta skilið, túlkað, metið og nýtt sér skriflegar upplýsingar.

Niðurstöður PISA 2025, sem birtar voru í september 2026, benda til þess að lesskilningi hafi hrakað í mörgum þátttökulöndum. Á Norðurlöndum undirstrika niðurstöðurnar mikilvægi þess að efla læsi og tryggja að allt ungt fólk tileinki sér þá lestrarfærni sem þarf til að rata um sífellt flóknara upplýsingaumhverfi.

Niðurstöðurnar sýna einnig að Norðurlöndin standa frammi fyrir ólíkum áskorunum. Finnland hefur jafnan staðið sig vel í lestri, á meðan önnur lönd hafa upplifað verulega hnignun. Tiltölulega slakar niðurstöður Íslands undirstrika einnig mikilvægi þess að skoða aðstæður í hverju landi fyrir sig í stað þess að líta á Norðurlöndin sem eitt einsleitt menntakerfi.

Lesskilningi hrakaði á öllum Norðurlöndunum

Samkvæmt niðurstöðum OECD fyrir einstök lönd náði Finnland hæstu einkunn í lesskilningi af Norðurlöndunum fimm, 474 stigum, og þar á eftir kom Svíþjóð með 466 stig. Bæði löndin voru yfir meðaltali OECD sem var 461 stig. Danmörk fékk 460 stig, Noregur 453 stig og Ísland 422 stig, og eru þau þrjú því öll undir meðaltali OECD. Þessi munur undirstrikar breytileikann í lestrarárangri milli norrænna menntakerfa, þrátt fyrir sameiginlega áherslu þeirra á aðgengi að menntun og gæði hennar.

Í samanburði við PISA 2022 hrakaði lesskilningi í öllum fimm löndunum. Mest var lækkunin í Danmörku, 29 stig, þá í Noregi, 24 stig, og í Svíþjóð, 21 stig. Einkunn Finnlands lækkaði um 16 stig og Íslands um 14 stig. OECD greinir frá því að lesskilningi hafi hrakað í 43 þátttökulöndum og hagkerfum milli könnunarlotanna tveggja, sem bendir til þess að norrænu niðurstöðurnar séu hluti af víðtækari alþjóðlegri áskorun fremur en eingöngu svæðisbundinni þróun.

Nálgun sem nær yfir alla ævina

Í skýrslunni Nordic Media Literacy Survey var könnun lögð fyrir 12.744 manns og var hún unnin í samstarfi fjölmiðlayfirvalda í Danmörku, Finnlandi, Íslandi, Noregi og Svíþjóð með stuðningi Norrænu ráðherranefndarinnar.

Niðurstaða skýrslunnar er sú að miðlalæsi krefjist samræmdrar nálgunar sem nær yfir alla ævina fremur en aðgerða sem beinast eingöngu að börnum eða ungu fólki. Ólíkir aldurshópar hafa ólíka styrkleika og veikleika: yngra fólk hefur yfirleitt meiri reynslu af stafrænum miðlum, á meðan eldra fólk þekkir almennt betur til hefðbundinna fjölmiðla.

Vissir þú?

• 739 milljónir fullorðinna 15 ára og eldri skortir enn grunnfærni í læsi og eru tveir þriðju hlutar þeirra konur
• 88% jarðarbúa eldri en 15 ára kunna að lesa og skrifa.
• 1,5 milljarðar nemenda og ungmenna um allan heim verða eða hafa orðið fyrir áhrifum af lokunum skóla og háskóla
• 251 milljón barna nær ekki að tileinka sér grunnfærni í læsi
• Sjá einnig Læsi er lykillinn að velmegun, hér