Loftslagsbreytingar. Á hverjum degi fara meira en milljarður máltíða til spillis. Mikið af þessum mat tapast vegna offramleiðslu, skemmda eða lélegrar skipulagningar. Heimili bera ábyrgð á um 60 prósentum af matarsóun á heimsvísu og eru því stærsti sökudólgurinn.
Afleiðingarnar ná mun lengra en bara til sóaðs matar. Þegar matarsóun endar á urðunarstöðum brotnar hún niður án súrefnis og framleiðir metan, sem er öflug gróðurhúsalofttegund. Talið er að matarsóun og matartap valdi allt að 10 prósentum af losun gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu.
Alþjóðlegur baráttudagur gegn matarsóun og matartapi er haldinn 29. september. Þema ársins í ár mun beinast að umbreytingarmætti þess að draga úr matarsóun og matartapi, sem skilar þreföldum ávinningi: bættu fæðuöryggi og næringu, minni álagi á náttúruauðlindir og losun gróðurhúsalofttegunda, og aukinni framleiðni og hagvexti.
Vaxandi þáttur í viðbrögðum við loftslagsbreytingum
Þegar lönd leita að raunhæfum leiðum til að hægja á hlýnun jarðar hefur minnkun matarsóunar orðið sífellt mikilvægari þáttur í viðbrögðum við loftslagsbreytingum. Í júní 2026 sendi aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna frá sér áskorun um aðgerðir varðandi metan, þar sem lönd voru hvött til að takast á við losun metans frá þremur helstu geirum: jarðefnaeldsneyti, landbúnaði og úrgangi. Fyrir úrgangsgeirann kalla Sameinuðu þjóðirnar eftir minni lífrænum úrgangi, endalokum á opinni urðun og betri kerfum fyrir jarðgerð og endurvinnslu lífræns efnis.
„Sérhver máltíð sem er bjargað, deilt eða aldrei sóað er matur sem er nýttur betur. Það er líka metan sem er forðast,“ segir Martin Krause, forstöðumaður loftslagsbreytingadeildar UNEP.
Lönd eru þegar að prófa mismunandi aðferðir. Brasilía hefur til dæmis innleitt landsstefnu til að draga úr matarsóun, á meðan UNEP vinnur með samfélögum, skólum og fyrirtækjum í Rio de Janeiro. Í Keníu er afgangsmatur endurheimtur og honum beint til leikskóla í vanþróuðum samfélögum.
Aðgerðum ber að hraða
Einnig er hægt að meðhöndla mat sem ekki er hægt að koma í veg fyrir að verði að úrgangi á annan hátt. Jarðgerð lífræns úrgangs í súrefnisríkum aðstæðum kemur í veg fyrir myndun mikils magns af metani. Aðrar aðferðir, þar á meðal notkun á lirfum hermannsflugunnar til að vinna lífrænan úrgang, eru einnig prófaðar í löndum eins og Úganda og Malaví.
Sameinuðu þjóðirnar segja að skriðþunginn sé að aukast, en leggja áherslu á að aðgerðir þurfi að hraða. Meira en 60 lönd hafa heitið því að draga úr losun metans frá úrgangsgeiranum um 30–35 prósent frá 2020 stigum fyrir árið 2030. Skilaboðin verða sífellt skýrari: að draga úr matarsóun snýst ekki aðeins um að spara mat – það er líka leið til að takast á við loftslagsbreytingar.
3,5 milljónir tonna af matarsóun
Norðurlöndin reyna einnig að takast á við vandamálið. Danmörk, Finnland, Ísland, Noregur og Svíþjóð hafa skuldbundið sig til að helminga matarsóun fyrir árið 2030, í samræmi við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun.
„Á Norðurlöndunum höfum við þekkingu og getu til að leiða veginn og sýna heiminum að það eru til lausnir. Þetta byrjar á því að breyta því hvernig við nálgumst dagsetningarmerkingar og ábyrgð smásala“, segir Karin Gaardsted, meðlimur í nefnd Norðurlandaráðs um sjálfbær Norðurlönd.
3,5 milljónum tonna af mat er hent á Norðurlöndunum á hverju ári. Matarsóun stendur nú fyrir um tíu prósentum af losun gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu. Meðvirkandi þáttur er að verslanir henda fullkomlega ætum mat þegar „best fyrir“ dagsetningin er liðin. Löndin vinna saman að forvörnum, betri úrgangsstjórnun og skilvirkari nýtingu matvælaauðlinda. Hins vegar sýna nýlegar norrænar rannsóknir að enn er þörf á sterkari pólitískum aðgerðum og betri samhæfingu til að ná markmiðinu fyrir 2030.
Norðurlöndin eru einnig að auka samstarf um matarsóun. Annar norræni leiðtogafundurinn um matarsóun fer fram í Kaupmannahöfn í desember 2026 og mun leiða saman stjórnmálamenn, vísindamenn, fyrirtæki og borgaralegt samfélag til að einbeita sér að hagnýtum lausnum og mælanlegum samdrætti.