Ósonlagið. Alþjóðlegur dagur til verndar ósonlagsins. Fyrir fjörutíu árum sameinuðust þjóðir heims um Vínarsamninginn um verndun ósonlagsins Þau samþykktu að grípa til viðeigandi ráðstafana til að vernda jarðarbúa og jörðina gegn skaðlegum útfjólubláum geislun sem áttu greiða leið til jarðar vegna eyðingar ósonlagsins. Alþjóðlegur dagur til verndar ósonlaginu er 16.september.
Þeim tókst það. Í framhaldinu var svokölluð Montreal-bókun samþykkt og notkun klórflúorkolefna var hætt smám saman. Þau eru manngerð efni sem notuð eru í kælingu, úðabrúsa og froðuframleiðslu. Bannið hafði tilætluð áhrif og ósonlaginu var bjargað.
Í ár, á alþjóðadegi varðveislu ósonlagsins, fögnum við þessum sögulega árangri og hlökkum til annarra fjörutíu ára aðgerða. Montreal-bókunin og Vínarsamningurinn eru enn mikilvægir fyrir eftirlit með óson- og útfjólubláum geislunarstigum. Einnig með ósoneyðandi efnum og öðrum efnum, svo sem flúorkolefnum (gróðurhúsalofttegundum), sem eru að hverfa í áföngum samkvæmt Kigali-breytingunni.
Ósonsamningarnir hafa verið dæmi um hugmyndina um að færa sig frá vísindum yfir í hnattrænar aðgerðir.
Bakgrunnur
Fjöldi algengra efna hefur reynst afar skaðlegur fyrir ósonlagið. Halókolefni eru efni þar sem eitt eða fleiri kolefnisatóm eru tengd einu eða fleiri halógenatómum (flúor, klór, bróm eða joð). Halókolefni sem innihalda bróm hafa yfirleitt mun meiri ósoneyðandi getu (ODP) en þau sem innihalda klór. Þau manngerðu efni sem hafa útvegað megnið af klór og bróm til að eyða ósonlaginu eru metýlbrómíð, metýlklóróform, koltetraklóríð og efnaflokkar sem kallast halón, klórflúorkolefni (CFC) og vetnisklórflúorkolefni (HCFC).
Vínarsamningurinn um verndun ósonlagsins
Vísindaleg staðfesting á rýrnun ósonlagsins varð til þess að alþjóðasamfélagið kom á fót samstarfskerfi til að grípa til aðgerða til að vernda ósonlagið. Þetta var formlega staðfest í Vínarsamningnum um verndun ósonlagsins, sem 28 lönd samþykktu og undirrituðu þann 22. mars 1985. Í september 1987 leiddi þetta til samninga Montreal-bókunarinnar um efni sem rýra ósonlagið.
Montreal-bókunin
Meginmarkmið Montreal-bókunarinnar er að vernda ósonlagið með því að grípa til aðgerða til að stjórna heildarframleiðslu og neyslu efna sem rýra það í heiminum, með það að markmiði að útrýma þeim á grundvelli framfara í vísindalegri þekkingu og tækniupplýsingum. Hún er byggð upp í kringum nokkra flokka ósoneyðandi efna. Efnaflokkarnir eru flokkaðir eftir efnafjölskyldum og eru taldir upp í viðaukum við Montreal-bókunina. Bókunin krefst eftirlits með næstum 100 efnum, í nokkrum flokkum. Fyrir hvern flokk eða viðauka efna setur sáttmálinn tímaáætlun fyrir útrýmingu framleiðslu og neyslu þessara efna í áföngum, með það að markmiði að útrýma þeim að lokum alveg.
Undantekningar
Það eru nokkrar undantekningar fyrir nauðsynlega notkun þar sem engin viðunandi staðgengill hafa fundist, til dæmis í skammtaðri innöndunartækjum (MDI) sem almennt eru notuð til að meðhöndla astma og önnur öndunarfæravandamál eða halon slökkvikerfi sem notuð eru í kafbátum og flugvélum.
Árið 1994 lýsti allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna því yfir að 16. september skyldi vera Alþjóðlegur dagur til verndar ósonlaginu til að minnast undirritunar Montreal-bókunarinnar um efni sem rýra ósonlagið árið 1987 (ályktun 49/114).
Kigali-breytingin
Þann 16. september 2009 urðu Vínarsamningurinn og Montreal-bókunin fyrstu samningarnir í sögu Sameinuðu þjóðanna til að ná almennri fullgildingu.
Aðilar að Montreal-bókuninni um efni sem rýra ósonlagið náðu samkomulagi á 28. fundi aðila þann 15. október 2016 í Kigali í Rúanda um að draga úr notkun vetnisflúorkolefna (HFC).