Alþjóðlegur dagur til höfuðs hatursorðræðu 18. júní. Hatursorðræða. Þjóðarmorð. Rúanda. Á um það bil hundrað dögum sumarið 1994 varð afríska ríkið Rúanda vettvangur hræðilegasta þjóðarmorðs nútímans þegar á milli 500.000 og 800.000 manns voru drepnir.
Gerendur þjóðarmorðsins voru öfgasinnaðir hútúar og fórnarlömbin að mestu tútsar. Hugtökin hútúar og tútsar vísa fremur til þjóðfélagsstétta en aðskilinna þjóðernishópa í Rúanda og nágrannaríkjum þess. Þeir tala sama tungumál og munurinn á þeim er hvorki kynþátta- né líffræðilegur.
Hefðbundið var þó að tútsar væru almennt nautgriparæktendur og höfðu tilhneigingu til að vera auðugri en hútúar, sem voru aðallega bændur. Sem dæmi má nefna að hútúi sem varð ríkur með því að eignast nautgripi gæti talist tútsi. Nýlenduherrar, fyrst Þjóðverjar og síðar Belgar, skerptu mjög á þessari skiptingu með útgáfu nafnskírteina þar sem öllum landsmönnum var skipt á milli þessara fylkinga.
Samræmd morð þökk sé útvarpi
Á áratugunum fyrir þjóðarmorðið 1994 var samband hútúa og tútsa í Rúanda oft og tíðum spennuþrungið. Ójöfnuður ríkti og ofbeldisverk voru framin með jöfnu millibili einkum á síðari hluta nýlendutímans (1900–1960) og áratugina eftir sjálfstæði (1960–1990).
Þjóðarmorðið árið 1994 var hins vegar ofbeldisalda af annarri og óþekktri stærðargráðu. Það sem aðgreindi þetta þjóðarmorð frá öðrum var ekki aðeins hraðinn, heldur nákvæmni og samhæfing ofbeldisins þar sem flestir búa í dreifbýli, fáir höfðu síma eða aðganga að dagblöðum.
Útvarp gegndi því hlutverki sem samfélagsmiðlar hafa víðast hvar í dag.
Einkarekna stöðin Radio Télévision Libre des Mille Collines (RTLM) gegndi afgerandi hlutverki. Hún varð rödd öfgahreyfingarinnar „Hutu Power“, sendi út hatursáróður, nafngreindi skotmörk, stýrði vígasveitum og breytti útvarpsbylgjunum í tæki til fjöldamorða með því að samræma dráp.
Tútsar kallaðir kakkalakkar
Fyrst voru tútsar kerfisbundið afmennskaðir með því að lýsa þeim ítrekað sem „inyenzi“ eða kakkalökkum. Látið var að því liggja að þeir væru meindýr sem ætti að útrýma.
Þeim var einnig lýst sem óvinum ríkisins og útsendurum erlendra afla. Slíkt orðfæri er mikilvægt vegna þess að það rýfur siðferðislegar hömlur – lætur ofbeldi virðast ásættanlegt eða jafnvel nauðsynlegt.
„Hatursorðræða er ekkert grín. Hún getur verið banvæn. Við erum öll meðvituð um hvernig hún var undanfari og átti þátt í þjóðarmorðinu gegn tútsum árið 1994 í gegnum miðla eins og Radio Télévision Libre des Mille Collines,“ sagði Alice Wairimu Nderitu, sérstakur ráðgjafi aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna um forvarnir gegn þjóðarmorði. „Hún er enn notuð sem vopn um allan heim og beinist gegn fólki á grundvelli sjálfsmyndar þess.“
Fyrirmæli um morð
Mille Collines útvarpið dreifði ekki aðeins hatri – það gaf skýr fyrirmæli um morð. „Þeir sem hafa byssur ættu strax að fara … umkringja þá og drepa þá,“ sagði þulur í útvarpinu. Enn fremur var hlustendum sagt að leita á tilteknum stöðum og athuga hvort tútsar væru þar í felum. Auk þess nafngreindi útvarpið tiltekið fólk, gaf upp heimilisföng þeirra og hvatti hlustendur til að ráðast á það.
Stöðin fagnaði einnig þeim sem frömdu morðin og hvatti aðra til að taka þátt.
Áhrif útvarpsins mögnuðust vegna þess að það hljómaði ekki eins og opinber áróður: Það blandaði saman tónlist, bröndurum og hversdagslegu spjalli við hatursorðræðu. Þetta gerði það að verkum að öfgakenndar hugmyndir virtust eðlilegar og hversdagslegar.
Hatursmiðlar sóttir til saka
Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn fyrir Rúanda, dómstóll Sameinuðu þjóðanna var sérstaklega settur á fót til að sækja til saka þá sem báru ábyrgð á þjóðarmorðinu. Hann úrskurðaði að leiðtogar fjölmiðla gætu borið sakarbyrði þegar orðræða hvetur beint til fjöldaofbeldis.
Þetta var eitt af fyrstu skiptunum í alþjóðalögum sem „hatursmiðlar“ voru sóttir til saka sem aðaltæki þjóðarmorðs, ekki bara áróðurs.
Í tímamótamáli sem beindist að fjölmiðlaleiðtogum sem notuðu útvarp og prentmiðla til að hvetja til ofbeldis voru Ferdinand Nahimana – stofnandi og hugmyndafræðilegur leiðtogi RTLM, Jean-Bosco Barayagwiza – háttsettur embættismaður sem tengdist RTLM og Hassan Ngeze, ritstjóri öfgablaðsins Kangura, dæmdir fyrir beina og opinbera hvatningu til þjóðarmorðs og glæpa gegn mannkyni. Þeir fengu dóma frá 30 til 35 ára.
Árið 1994 var varla neitt internet, að minnsta kosti ekki í Rúanda. Hatursorðræða hefur að mestu færst yfir á internetið. „Á okkar stafrænu öld dreifist hatursorðræða hraðar en nokkru sinni fyrr, mögnuð af stjórnlausum kerfum og efld með gervigreind,“ segir António Guterres, aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna í ávarpi á alþjóðlega deginum til höfuðs hatursorðræðu.„Of mörg algrím verðlauna hneykslun og sundrungu, hvetja til lyga fyrir „læk“ og ýta undir ofbeldi fyrir áhorf. Nafnleynd á netinu gerir það einnig erfiðara að draga gerendur til ábyrgðar.“
Maður getur aðeins velt því fyrir sér hvað hefði gerst í Rúanda ef hatursorðræða Radio Mille Collines hefði verið mögnuð upp á samfélagsmiðlum.
Sjá einnig hér.