Sandur til Sahara: Af hverju jafnvel eyðimerkurríki flytja inn sand

Sandur. Þegar íslenski frumkvöðullinn Ómar Antonsson heimsótti Bandaríkin í fyrsta sinn, rétt eftir hryðjuverkaárásirnar á landið fyrir tuttugu og fimm árum, mætti honum tortryggni á landamærunum. „Í vegabréfinu mínu sáu þeir að ég hét Ómar og þegar þeir spurðu mig hver tilgangur ferðarinnar væri, sagði ég þeim satt og rétt frá að ég væri að selja sand til Arizona,“ sagði Antonsson í viðtali við UNRIC.

Ómar er ekki eingöngu arabískt mannsnafn og arabaríkin eru ekki þau einu í heiminum sem búa yfir með óhemju magni af sandi.

Ísland er í raun jafn ríkt af sandi og ís, og auðugura af sandi, en sum arabaríki. Sandur þekur um 21–22% af yfirborði Íslands eða 22 þúsund ferkílómetra, á meðan ís þekur aðeins 10–11%.

Sahara-sandur hentar ekki í sement

Sandurinn er þó nokkuð frábrugðinn ljósbrúna sandinum í Sahara eða rauða/appelsínugula/brúna sandinum í Norður-Ameríku. „Sandurinn í eyðimörkum, þar á meðal í Arizona, er mjög fínn, næstum eins og ryk. Hann hentar ekki einu sinni til notkunar í steypu. Hann er bara góður til að fylla augu og eyru,“ segir Antonsson.

Af þessum sökum eru hundruð þúsunda rúmkílómetra af sandi í Sahara ónothæfir fyrir alþjóðlegan byggingariðnað og leita þarf hráefnisins annars staðar. Og þess vegna er magn af tiltækum sandi á heimsvísu mun minna en ætla mætti.

Perlusandurinn sem Ómar Antonsson flytur úr er úr basalti og gabbrói. Sandkornin eru þykk eða frá 1–7 millimetrar að stærð. Sandurinn er vinsæll í sundlaugar í Norður-Ameríku, er mikið notaður í gangstéttir og innkeyrslur annars staðar og prýðir á sumum stöðum garða í Evrópu sem skreyting.

Hetja þróunarinnar

Sandur er nýttur í ýmsa innviði, sem liggja til grundvallar nútímasamfélagi og þróun. „Sandur er stundum nefndur hin óviðurkennda hetja þróunarinnar, en enn frekar er litið fram hjá mikilvægu hlutverki hans við að viðhalda þeirri náttúrulegu þjónustu sem við erum háð,“ sagði Pascal Peduzzi, forstjóri Upplýsinga- gagnagrunns um auðlindir jarðar hjá UNEP í Genf (UNEP/GRID-Geneva).

Vaxandi alþjóðleg eftirspurn eftir sandi, knúin áfram af fólksfjölgun, efnahagsvexti, þéttbýlismyndun og uppbyggingu innviða, er meiri en sjálfbært framboð af sandi. Þetta er ógn við vistkerfi og lífsviðurværi sem við erum háð, samkvæmt nýrri skýrslu Umhverfisstofnunar Sameinuðu þjóðanna (UNEP), Sandur og sjálfbærni: Ómissandi auðlind fyrir náttúru og þróun, sem gefin var út í maí 2026.

Byggingariðnaðurinn notar stóran hluta af unnum sandi en hann er einnig notaður á marga aðra vegu, þar á meðal við gler, rafhlöðu– og örflöguframleiðslu.

50 milljarðar tonna á ári

Það tók náttúruna hundruð þúsunda ára að mynda sand með hægfara, jarðfræðilegum veðrunarferlum. Samt notar heimurinn sand á ógnarhraða, eða 50 milljarða tonna á ári. Gert er ráð fyrir að notkun hans eingöngu í byggingar muni aukast um allt að 45 prósent fyrir árið 2060. „Við erum að vinna hann hraðar en hann endurnýjast – þetta er sandskorturinn,“ sagði UNEP í fréttatilkynningu við útgáfu nýlegrar sandskýrslu sinnar.

Sem dæmi má nefnda notaði Kínar árið 2024 fjórtán milljarða tonna af byggingarsandi og möl. Frá árinu 2000 hefur eftirspurn eftir sandi á Indlandi þrefaldast.

Alþjóðlegi markaðurinn er metinn á allt frá að minnsta kosti 100 milljörðum dala upp í næstum 800 milljarða dala.

Sandsjáin

Af þeim 50 milljörðum sem eru unnir eru aðeins 15 milljarðar tonna unnin með löglegum hætti samkvæmt skýrslum. Af þessum sökum hafa alþjóðastofnanir neyðst til að bregðast við. Evrópusambandið hefur sett aðildarríkjum sínum það markmið að endurvinna 70% af byggingar- og niðurrifsúrgangi.

UNEP setti á laggirnar Sandsjána (Marine Sand Watch) árið 2023, vettvang sem greinir ferðir dýpkunarskipa í hafsvæðum heimsins. Hugmyndin er að skapa leið fyrir lönd til að kanna hjá Sameinuðu þjóðunum hvort þessi skip starfi löglega. Hingað til stefnir nýi vettvangurinn í að fylgjast með allt að 60 prósentum allra dýpkunarskipa á heimsvísu.

Í þriðju skýrslu UNEP um sand og sjálfbærni er skorað á stjórnvöld og iðnaðinn að viðurkenna grundvallarþýðingu sands fyrir þróun og náttúru og að samþætta að fullu sjónarmið um líffræðilega fjölbreytni í stjórnun sandauðlindarinnar.

Sandur er einnig mikilvægt búsvæði fyrir fiska, skjaldbökur, fugla, krabba og ótal aðrar tegundir, sem styður við líffræðilega fjölbreytni og viðheldur vistfræðilegu jafnvægi – sem er einnig lykilatriði fyrir ferðaþjónustu og fiskveiðar. Um helmingur dýpkunarfyrirtækja starfar innan verndaðra hafsvæða og stendur fyrir 15% af því magni sem dýpkað er.

„Sandur er okkar fyrsta varnarlína gegn hækkun sjávarborðs, stormflóðum og söltun grunnvatns á strandsvæðum – allt hættur sem versna vegna loftslagsbreytinga,“ sagði UNEP þegar nýleg skýrsla stofnunarinnar var kynnt.

Varnaðarorð

Þau 40.000 tonn af sandi sem Ómar Antonsson vinnur árlega á Suðausturlandi eru aðeins dropi í hafið, þótt ekki megi gleyma kolefnisspori flutninganna yfir Atlantshafið og mestalla Norður-Ameríku.

„Ég efast ekki um að þessi iðnaður sé sjálfbær því sandurinn endurnýjar sig. Spyrjið bara þá sem leggja mikið á sig til að halda við höfnum á sandströnd Suðurlands: þær fyllast af sandi nánast samstundis,“ segir Antonsson.

Hins vegar eru umhverfisspjöllin sem orðið hafa á strandlengjum, ekki síst í Austur-Afríku og á Indlandi, varnaðarorð til annarra heimshluta.

Frægi svarti sandurinn

Á undanförnum árum hefur svarti sandurinn á Íslandi laðað að sér sífellt fleiri ferðamenn, að miklu leyti þökk sé nútíma skemmtanaiðnaði. Ísland getur enn sem komið er ekki státað af jafn klassískum eyðimerkurkvikmyndasenum og Sahara (man einhver eftir Omar Sharif í Lawrence of Arabia?) en svört eyðimörk Suðurlands hefur verið áberandi í tónlistarmyndböndum Justins Bieber, Game of Thrones-þáttunum og nú síðast í kvikmynd Christophers Nolan, Ódysseifskviðu.

Verðmæti ósnortinnar náttúru er augljóslega erfiðara að mæla en útfluttan sand, en með gríðarlegri alþjóðlegri eftirspurn eftir sandi er ekki hægt að útiloka að þetta gæti orðið áhyggjuefni fyrir íslensk stjórnvöld á einhverjum tímapunkti.

Náttúran er óútreiknanleg og aðeins í fyrra missti frægasti ferðamannastaðurinn við hina svörtu sandströnd Íslands, Reynisfjara, mestallan strandsandinn nánast á einni nóttu. Að þessu sinni var það ekki athafnasemi mannsins sem var um að kenna heldur skyndilegar breytingar á hafstraumum og vindáttum. Þetta er sláandi áminning um hversu viðkvæm náttúran er og hversu langan tíma það tekur náttúruna, þar með talinn sand, að endurnýja sig. Ekkert er sjálfgefið.