Tjáningarfrelsi. Sjálfsritskoðun.Mannréttindi. Tjáningarfrelsi skerðist hraðar í dag en nokkru sinni á undanförnum tólf árum að minnsta kosti. Þetta er niðurstaða úttektar UNESCO, sem kom út í desember 2025.
Þessa þróun má rekja til verulegrar aukningar sjálfsritskoðunar blaðamanna og árásum sem þeir sæta jafnt í daglegu lífi sem á netinu. Sjálfsritskoðun hefur aukist um 63% og blaðamenn sniðganga í auknum mæli að fjalla um spillingu, mannréttindi og umhverfisspjöll. Ástæðurnar eru almenn afturför í mannréttindamálum, auknar árásir á blaðamenn og kreppa viðskiptamódels fjölmiðla.
Í skýrslunni er lögð áhersla á að sjálfsritskoðun grafi ekki aðeins undan fjölmiðlafrelsi heldur einnig aðgangi almennings að áreiðanlegum, gagnrýnum upplýsingum. Slíkt sé kjarnaþáttur í lýðræðislegum reikningsskilum og að halda almenningi upplýstum. Þegar blaðamenn forðast að segja ákveðnar fréttir, þá breikkar bilið á milli þess sem almenningur þarf að vita og það sem hann fær að vita.
Árásir á blaðamenn færast í vöxt
Á tímabilinu sem skýrslan nær til (2022-2025) voru 186 blaðamenn drepnir við fréttaöflun af stríði og átökum. Þetta er 67% aukning miðað við síðasta tímabil sem sams konar skýrsla náði yfir (2018-2021). Árið 2025 voru 93 blaðamenn drepnir, þar af 60 á átakasvæðum.
Í dag sæta blaðamenn margs konar árásum: líkamlegum, stafrænum og lagalegum, auk hótana sem valda því að þeir flýja að heiman. Umhverfisblaðamenn eru í sífellt meiri hættu. UNESCO skráði 749 árásir á þá frá 2009 til 2023 og hefur fjölgunin verið mikil síðustu ár.
Áreitni við blaðamenn, sérstaklega konur í stéttinni, hefur aukist um allan heim. Alþjóðleg miðstöð fyrir blaðamenn hefur gert skýrslu fyrir Jafnréttisstofnun Sameinuðu þjóðanna (UN Women) og UNESCO. Niðurstöður hennar eru að 75% blaðakvenna og kvenna í fjölmiðun hafi orðið fyrir stafrænu ofbeldi við störf sín árið 2025. Þetta er 73% aukning frá 2020.
Jákvæð þróun
Þrátt fyrir alvarlega skerðingu tjáningarfrelsis í heiminum má finna ljósa punkta. Frá 2020 til 2025 hefur einn og hálfur milljarður manna fengið aðgang að samskiptamiðlum. Með því aukast möguleikar á borgaralegri þátttöku í heiminum.
Þá hefur samstarf þvert á landamæri um rannsóknarblaðamennsku náð flugi á þessum tíma. Staðreyndaskoðun hefur færst í vöxt hjá mörgum fjölmiðlafyrirtækjum.
Lausnir
Í skýrslunni er dregin upp dökk mynd af tjáningarfrelsi en einnig er bent á lausnir. Bent er á að koma þurfi upp stofnunum til varnar tjáningarfrelsi. Auka þurfi lagalega vernd blaðamanna og óháðra fjölmiðla. Auk beri fjölmiðlalæsi og gagnsæi stafrænna vettvanga, sem og fjárfestingar í sjálfbærum viðskiptamódelum fjömiðla.
„Tjáningar- og upplýsingafrelsi eru ekki valkvæð, heldur forsenda varanlegs friðar,” segir Khaled El-Enany forstjóri UNESCO. „Við stöndum frammi fyrir sögulegri afturför. Okkur ber að taka höndum saman og verja rétt allra til að hugsa, skrifa og segja frá. UNESCO mun eftir sem áður taka forystu í alheims viðleitni til að efla fjölræði og tryggja að ekki aðeins sé margbreytileiki varinn, heldur hlúð að honum.”
Hundruð heimilda og framlaga
UNESCO tekur saman skýrslu um tilhneigingar í heiminum á sviði tjáningarfrelsis og þróunar fölmiðla (The World Trends in Freedom of Expression and Media Development Report) á fjögurra ára fresti. Skýrslan 2022-2025 „Blaðamennska mótar heim í friði.“ (“Journalism: Shaping a World at Peace”) byggir á framlagi, skoðunum og tölfræði frá rúmlega 100 sérfræðingum. Henni til grundvallar liggja hundruð ólíkra heimilda frá stofnunum og fræðaheiminum. Mestra gagna var aflað frá janúar 2022 til desember 2025.
UNESCO er Mennta-, vísinda-, og menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna.