Grænland. Kosningar.
Athygli heimsins hefur beinst að Grænlandi sem aldrei fyrr á fyrstu mánuðum ársins 2025 vegna áhuga Donalds Trump Bandaríkjaforseta á að eignast eyna af öryggis- og efnahagsástæðum. Kosningar eru á Grænlandi 11.mars.
1.) Eftir hverju er að slægjast?
Grænland býr yfir miklum auðlindum í iðrum jarðar. Talið er að þar kunni að leynast áttunda mesta magn svokallaðra sjaldgæfra jarðefna- og málma í heimi. Þeir eru þýðingarmiklir í framleiðslu vind-túrbína, rafmótora, rafhlaðna og farsíma, svo eitthvað sé nefnt. Að auki er talið að finna megi í töluverðu magni liþín, kóbalt, gull, demanta, nikkel, kopar og fleiri verðmætar málmtegundir.
Hins vegar er tæpast hægt að segja að námavinnsla sé stunduð af miklum krafti. Raunar má segja að aðeins sé hægt að tala um tvö verulega virk námaverkefni.
Sú staðreynd að Grænlandsjökull er á undanhaldi, ætti fræðilega að greiða fyrir námavinnslu, en fleiri ljón eru á veginum. Til dæmis er samanlagt vegakerfi eyjarinnar aðeins 150 kílómetrar að lengd. Að langmestu leyti eru vegir aðeins í byggð og engar byggðir tengjast landleiðina. Hafnir á austurhluta Grænlands eru svo smáar að heimahöfn dönsku strandgæslunnar eystra er í Reykjavík! Skortur á innviðum, landfræðileg einangrun og óblítt veðurfar auka á allan kostnað og draga úr samkeppnishæfni.
Laun eru tiltölulega há og vinnulöggjöf þróuð. Námafyrirtæki sjá ofsjónum yfir þessu og sama máli gegnir um lög um umhverfisvernd. Olía og gas kunna að vera í ríkum mæli í grænlenskri lögsögu, en boranir hafa ekki skilað miklum árangri. Undanfarin ár hefur verið tekið fyrir olíuleit af umhverfisástæðum.
Námafyrirtæki, sum í kínverskri eigu, hafa sýnt áhuga á að nýta auðlindir Grænlands, en uppskeran hefur verið rýr, en þó nægt til að koma af stað taugatringi í höfuðborgum Vesturlanda. .
2.) Hver ræður Grænlandi?
Fyrstu Inúítarnir komu til Grænlands fyrir hálfu fimmta þúsund árum. Í næstum fimm hundruð ár deildu þeir eynni með norrænum mönnum, sem hurfu á dularfullan hátt við lok miðalda. Ekkert ríki var þar fyrir þegar Danir komu til skjalanna árið 1729 og slógu eign sinni á Grænland.
Bandaríkin hernámu Grænland í síðari heimsstyrjöldinni og hafa haft herstöðvar þar síðan.
Árið 1979 fengu Grænlendingar heimastjórn og frá 2009 hafa Grænlendingar ráðið sínum málum að mestu sjálfir innan danska konungdæmisins. Þá hafði tekist tímamótasamkomulag við Dani sem fól í sér að Grænlendingar voru viðurkenndir, sem sérstök þjóð að alþjóðalögum. Það fól í sér rétt þeirra til að lýsa yfir sjálfstæði ef meirihluti kjósenda kýs svo.
Hins vegar myndu Danir hætta að styrkja Grænland fjárhagslega við sjálfstæði, en fjárveitingar frá Danmörku nema um helmingi fjárlaga eða andvirði 600 milljóna Bandaríkjadala á ári eða 84 milljarða. Það samsvarar 1.4 milljónum króna á hvert mannsbarn.
3.) Hvað er ekki þar?
Mikill mannfjöldi er ekki á meðal umtalsverðra auðæfa Grænlands. Af þeim sökum myndu mannaflafrek námavinnsla eða framkvæmdir krefjast verulegs innflutnings vinnuafls.
Grænlendingar eru aðeins 57 þúsund að tölu eða innan við helmingur Reykvíkinga eða álíka margir og samanlagður íbúafjöldi Hafnarfjarðar og Kópavogs. Bermúda, Andorra og Marshall-eyjar hafa álíka marga íbúa, sem og borgirnar Delray Beach City í Bandaríkjunum, Neuilly-sur-Seine í Frakklandi og Vejle í Danmörku.
Jafn mörg börn fæðast í Kína á hálfum öðrum degi og sem nemur íbúafjölda Grænlands.
4.) Hversu stórt er Grænland?
Grænland telst stærsta eyja heims og þekur 2.2 miljónir ferkílómetra og er því rúmlega 21 sinni stærri en Ísland. Raunar er Grænland jafnstórt og helmingur Evrópu. Það er er vel rúmlega stærri en Bretland, Frakkland, Ítalía, Spánn og Þýskaland samanlagt, auk Íslands og Danmerkur. Grænland er fimmtíu sinnum stærra en Danmörk.
Um 80% Grænlands er þakið ís. Engu að síður jafnast íslausi hlutinn á við Þýskaland að stærð.
Þéttbýl er eyjan ekki því einungis 0.0258 búa á hverjum ferkílómetra, en til samanburðar búa 8 þúsund á hverjum ferkílómetra í Singapore, þéttbýlasta ríki heims.
5.) Sameinuðu þjóðirnar og Grænland
Eftir stofnun Sameinuðu þjóðanna 1945 var Grænland sett í flokk landsvæða sem ekki nytu eigin stjórnar – það er að segja nýlendna. Danir voru þessu mótfallnir en létu undan þrýstingi, einkum Bandaríkjamanna og Frakka. Þegar ný dönsk stjórnarskrá tók gildi 1953 varð Grænland formlega hérað í Danmörku.
Þótt samráð væri haft við kjörna fulltrúa sumra landshluta á Grænlandi, var stjórnarskráin sjálf aldrei borin undir grænlensku þjóðina og var það umdeilt á alþjóða vettvangi. Við þetta lauk afskiptum Sameinuðu þjóðanna af Grænlandi sem nýlendu. (Sjá nánar: hér)
Danmörk fer með utanríkismál fyrir hönd Grænlendinga. Þeir taka þátt í nokkrum stofnunum Sameinuðu þjóðanna og láta sérstaklega til sín taka þegar málefni frumbyggja heimsins eru annars vegar.
Árið 2014 heimsótti Ban Ki-moon þáverandi aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna Grænland til að kynna sér af eigin raun afleiðingar loftslagsbreytinga og vekja athygli á loftslagsaðgerðum. Þegar Parísarsamningurinn um viðnám gegn loftslagsbreytingum var undirritaður í árslok 2015, treystu Grænlendingar sér ekki til að undirgangast ákvæði samningsins af ótta við að slíkt kæmi í veg fyrir hvers kyns stórframkvæmdir og hægði þar með á sjálfstæðisferlinu. 2023 snéru þeir hins vegar við blaðinu og undirgengust ákvæði Parísarsamningsins.
Grænland hefur nána samvinnu við Evrópusambandið á ýmsum sviðum, sem greiðir myndarlegar fjárhæðir til landsstjórnarinnar í skiptum fyrir fiskveiðikvóta. Grænland varð hluti af forvera Evrópusambandsins, Efnahagsbandalagi Evrópu, sem hluti af Danmörku 1973, þótt meirihluti íbúa þar hefði greitt atkvæði gegn aðild. Þegar Grænlendingar fengu fyrsta vísinn að heimastjórn 1979 hófust viðræður um úrsögn þeirra. Tók hún gildi 1985.